STAN PRAWNY NA 16 WRZEŚNIA 2026

W niniejszym artykule przyjrzymy się obszarowi osobistemu, obejmującemu takie kwestie, jak: poznanie siebie, kierowanie sobą, wybieranie dobra. Jest to obszar wymagający szczególnej uwagi, ponieważ w poprzedniej podstawie programowej nie występował jako odrębnie nazwany i uporządkowany zakres rozwoju dziecka. Poszczególne kompetencje dotyczące emocji, samodzielności czy radzenia sobie w różnych sytuacjach można było odnaleźć w dotychczasowych zapisach, jednak obecnie zostały one uporządkowane i rozwinięte w spójnej koncepcji rozwoju osobistego przedszkolaka.

Już sama nazwa obszaru wskazuje na jego zróżnicowany charakter. Poznanie siebie oznacza stopniowe odkrywanie własnych zainteresowań, możliwości, mocnych stron, potrzeb i emocji. Kierowanie sobą odnosi się do planowania działania, podejmowania decyzji, przewidywania ich konsekwencji, wytrwałości, organizowania własnej aktywności oraz radzenia sobie z trudnościami i stresem. Natomiast wybieranie dobra zwraca uwagę na dokonywanie świadomych wyborów i uczenie się oceny własnego postępowania.

Nie chodzi zatem o to, aby dziecko jedynie wykonywało polecenia dorosłego i osiągało oczekiwany rezultat. Nowa podstawa kieruje uwagę na stopniowe rozwijanie sprawczości, samodzielności i samoświadomości dziecka. Przedszkolak powinien mieć przestrzeń i zasoby do: wymyślania, wybierania, planowania, próbowania, popełniania błędów, poprawiania ich, proszenia o pomoc i odczuwania satysfakcji z własnego wysiłku.

Czego oczekuje się od dziecka w obszarze osobistym?

Dziecko kończące wychowanie przedszkolne:

• podejmuje różne aktywności, aby realizować swoje pomysły, tworzyć i odkrywać, co sprawia mu radość,
• odkrywa swoje zainteresowania i nazywa swoje mocne strony,
• układa i uzasadnia swój plan działania prowadzący do zakładanego rezultatu,
• przewiduje i nazywa konsekwencje swoich decyzji i działań,
• organizuje i porządkuje miejsce swojej aktywności,
• dąży do ukończenia zadania mimo trudności, wykazując wytrwałość, zaangażowanie i otwartość na informację zwrotną i wskazówki innych,
• wyraża satysfakcję z zadania wykonanego samodzielnie lub w grupie, docenia swój wysiłek,
• wykazuje postawę akceptacji tego, że popełnianie błędów jest czymś naturalnym w procesie uczenia się i stanowi okazję do zdobywania nowych umiejętności,
• rozpoznaje i nazywa swoje emocje związane z różnymi sytuacjami, aktualnymi i z przeszłości,
• odróżnia potrzeby od pragnień (zachcianek), nazywa swoje potrzeby i proponuje sposób ich zaspokojenia, wyraża sprzeciw w sytuacjach niepewności, zagrożenia, braku komfortu,
• ma przekonanie, że nauczyciel lub inne dzieci mogą stanowić wsparcie w trudnych sytuacjach, w razie potrzeby prosi o pomoc,
• stosuje znane mu sposoby radzenia sobie ze stresem.

Tak sformułowane wymagania pokazują, że rozwój osobisty nie jest pojedynczą umiejętnością. Łączy wiele procesów, począwszy od poznawania siebie i własnych emocji, przez samodzielne działanie, aż po odporność na niepowodzenia, umiejętność korzystania z pomocy i radzenia sobie w sytuacji napięcia.

Od wykonywania poleceń do dziecięcej sprawczości

Jednym z najważniejszych kierunków zmiany, jakie można odnaleźć w nowych zapisach, jest wzmacnianie sprawczości dziecka. Przedszkolak podejmuje aktywności po to, aby realizować własne pomysły, tworzyć i odkrywać to, co sprawia mu radość. Ma to istotne konsekwencje dla codziennej pracy nauczyciela. Nie każda aktywność powinna rozpoczynać się od dokładnej instrukcji dorosłego i prowadzić do identycznego rezultatu u wszystkich dzieci. Potrzebna jest też przestrzeń, w której dziecko może samo zdecydować. Rolą nauczyciela staje się w takich sytuacjach nie tyle kierowanie każdym etapem aktywności, ile tworzenie warunków do jej podejmowania, zadawanie pytań, dostarczanie potrzebnych materiałów oraz wspieranie dziecka wtedy, kiedy rzeczywiście tego potrzebuje.

Dziecko odkrywa swoje mocne strony

Nowym i bardzo istotnym elementem jest zwrócenie uwagi na zainteresowania i mocne strony dziecka. Przedszkolak ma nie tylko uczestniczyć w różnych aktywnościach, ale stopniowo odkrywać, które z nich szczególnie go interesują i w czym czuje się dobrze. Warto zwrócić uwagę, że mocna strona nie musi oznaczać ponadprzeciętnego uzdolnienia. Może dotyczyć także wytrwałości, ciekawości, pomysłowości, dokładności, odwagi, troski o innych czy umiejętności współpracy.

Najpierw pomyślę, potem zrobię, czyli planowanie własnego działania

Szczególnej uwagi wymaga zapis mówiący o tym, że dziecko układa i uzasadnia swój plan działania prowadzący do zakładanego rezultatu. To znacznie więcej niż wykonywanie kolejnych etapów przedstawionych przez nauczyciela. Dziecko ma zacząć zastanawiać się nad tym, co chce osiągnąć, czego będzie potrzebowało i w jakiej kolejności może działać. W ten sposób stopniowo uczy się, że pomysł można zamienić w cel, a cel w kolejne działania.

Moja decyzja ma konsekwencje

Kolejnym ważnym elementem jest przewidywanie i nazywanie konsekwencji własnych decyzji i działań. Dla dziecka w wieku przedszkolnym powinno ono odnosić się przede wszystkim do konkretnych, zrozumiałych sytuacji, np. jeżeli

• nie zabezpieczę wysokiej budowli, może się przewrócić,
• rozsypię wszystkie elementy gry na podłodze, później będę musiał je zebrać,
• przerwę pracę w połowie, nie uzyskam planowanego rezultatu,
• krzyknę na kolegę, może poczuć złość albo smutek.