STAN PRAWNY NA 18 CZERWCA 2026

Na podpis Prezydenta oczekuje uchwalona 29 maja 2026 r. nowelizacja Ustawy Prawo oświatowe, której zasadniczym celem jest uporządkowanie systemu praw i obowiązków uczniów. Nowe rozwiązania przewidują zebranie tych uprawnień i powinności w jednolitym katalogu, doprecyzowanie części z nich, uregulowanie na poziomie ustawowym zasad ponoszenia odpowiedzialności przez uczniów oraz utworzenie systemu ochrony praw uczniowskich. Zgodnie z przyjętymi założeniami część nowych przepisów ma wejść w życie 1 września 2026 r.

Nowy katalog praw i wolności uczniowskich

Jednym z najważniejszych elementów nowelizacji jest wprowadzenie do Ustawy Prawo oświatowe nowego rozdziału 2a zatytułowanego „Prawa, wolności i obowiązki uczniowskie oraz organy ochrony praw i wolności uczniowskich”. Rozdział ten ma kompleksowo regulować status ucznia, obejmując zarówno katalog jego praw i obowiązków, jak również mechanizmy ich ochrony.

Ważne!
Nowe regulacje mają znaleźć zastosowanie nie tylko w szkołach publicznych, lecz także w szkołach niepublicznych oraz w placówkach oświatowych wskazanych w art. 2 pkt 3–8 Ustawy Prawo oświatowe.

Zgodnie z nowymi przepisami uczeń będzie miał prawo w szczególności do:

• poszanowania godności oraz wynikających z niej praw i wolności,
• równego traktowania,
• nauczania i wychowania opartego na metodach uznanych przez współczesne nauki pedagogiczne,
• poszanowania prywatności, w tym ochrony wizerunku oraz zachowania w poufności informacji dotyczących ucznia,
• posiadania na terenie szkoły przedmiotów osobistych lub przechowywania ich w miejscach do tego przeznaczonych, z zastrzeżeniem przedmiotów stwarzających zagrożenie dla bezpieczeństwa,
• swobodnego kształtowania własnego stroju i wyglądu,
• rozwijania zainteresowań i uzdolnień, w tym udziału w konkursach, olimpiadach, turniejach oraz innych formach współzawodnictwa,
• zachowania właściwych proporcji między obowiązkami szkolnymi a czasem wolnym i realizacją własnych pasji,
• uzyskania pomocy materialnej,
• bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki,
• dostępu do informacji dotyczących procesu nauczania, wychowania i opieki,
• jawnego, sprawiedliwego i uzasadnionego oceniania osiągnięć edukacyjnych oraz zachowania,
• kontaktowania się ze szkołą w sposób określony w jej statucie,
• aktywnego uczestnictwa w życiu szkoły, w tym w działalności samorządu uczniowskiego,
• wyboru przedstawicieli organów samorządu uczniowskiego oraz jego opiekuna,
• wyboru członków rady szkoły,
• składania skarg i wniosków dotyczących funkcjonowania szkoły.

Nowelizacja przewiduje również wyraźne wskazanie katalogu wolności uczniowskich. Uczniom mają przysługiwać wolności:

• od wszelkich form przemocy, w tym przemocy psychicznej i cyberprzemocy,
• od dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, w szczególności ze względu na płeć, wiek, wygląd, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne, pochodzenie etniczne, wyznanie lub jego brak oraz orientację seksualną,
• sumienia, wyznania i światopoglądu,
• słowa oraz uzewnętrzniania własnych przekonań.

Ważne!
Zmieniane przepisy nie ograniczają się wyłącznie do określenia praw i wolności uczniowskich. Na szkoły i placówki oświatowe zostanie nałożony również obowiązek upowszechniania wśród uczniów wiedzy o ich prawach, wolnościach i obowiązkach, a także o prawach i obowiązkach obywatelskich. W praktyce oznacza to konieczność podejmowania działań informacyjnych i edukacyjnych służących budowaniu świadomości prawnej uczniów oraz wzmacnianiu kultury poszanowania praw człowieka w środowisku szkolnym.

Zamknięty katalog obowiązków uczniowskich

Obok kompleksowego katalogu praw i wolności uczniowskich nowelizacja Ustawy przewiduje również wprowadzenie zamkniętego katalogu obowiązków ucznia. Oznacza to, że szkoły i placówki oświatowe nie będą mogły nakładać na uczniów dodatkowych obowiązków niewynikających z przepisów Ustawy. Rozwiązanie to ma służyć ujednoliceniu sytuacji prawnej uczniów oraz ograniczeniu rozbieżności występujących dotychczas pomiędzy statutami poszczególnych szkół.

Podobnie jak w przypadku katalogu praw uczniowskich, nowe regulacje dotyczące obowiązków mają obejmować zarówno szkoły publiczne, jak i niepubliczne oraz inne jednostki objęte zakresem stosowania Ustawy.

Zgodnie z nowymi przepisami do podstawowych obowiązków ucznia należeć będzie przede wszystkim przestrzeganie przepisów regulujących funkcjonowanie szkoły, w tym przepisów prawa powszechnie obowiązującego, postanowień statutu oraz innych wewnętrznych aktów obowiązujących w danej jednostce.

Uczeń będzie również zobowiązany do poszanowania praw i wolności innych członków społeczności szkolnej oraz osób przebywających na terenie szkoły. Szczególny nacisk położono na obowiązek zachowania zgodnego z powszechnie przyjętymi normami społecznymi, zarówno podczas zajęć edukacyjnych, jak i w czasie przerw, uroczystości szkolnych, wycieczek oraz innych form aktywności organizowanych przez szkołę. W ramach tego obowiązku uczeń będzie także zobowiązany do dbałości o mienie szkoły.

Zmieniane przepisy regulują również kwestie dotyczące stroju uczniowskiego. Uczeń będzie zobowiązany do noszenia stroju zgodnego z ogólnie przyjętymi normami społecznymi, a w szkołach, w których wprowadzono jednolity strój na podstawie art. 100 Ustawy Prawo oświatowe