Aktywność plastyczna jest jedną z pierwszych form niewerbalnej komunikacji dziecka z otoczeniem. Rysunek odgrywa istotną rolę w rozwoju – jest nie tylko formą twórczej aktywności, ale także sposobem wyrażania przez dziecko myśli, przeżyć i emocji, zanim nauczy się ono swobodnie komunikować za pomocą słów. Dlatego analiza rysunku dziecięcego może dostarczyć cennych informacji na temat rozwoju emocjonalnego, społecznego i poznawczego młodego człowieka.
Jakkolwiek wczesna twórczość plastyczna dzieci może być pomocna w odczytywaniu ich stanu emocjonalnego, należy pamiętać, by nie interpretować samodzielnie rysunków swoich podopiecznych, gdyż brak odpowiedniego przygotowania w tym kierunku może prowadzić do błędnych wniosków. Pojedyncze elementy graficzne nie powinny być nadinterpretowane ani traktowane jako jednoznaczny dowód określonych problemów czy cech osobowości. Warto jednak zwrócić uwagę, gdy w twórczości dziecka coś zaczyna nas niepokoić lub gdy na rysunkach uporczywie pojawia się konkretny element lub jego brak (np. brak osoby z rodziny). W takich wypadkach warto skonsultować się z psychologiem.
Jak pisze Ernest Zawada w publikacji Diagnostyczne aspekty analizy rysunków rodziny dziecka, w analizie i interpretacji rysunków przedstawiających rodzinę szczególnego znaczenia nabiera obserwacja rysującego dziecka – jego wypowiedzi, komentarze, mimika, przebieg tworzenia rysunku. Aby obrazek miał pełną wartość diagnostyczną, trzeba przeanalizować większą liczbę prac, a sam rysunek powinien być wzbogacony o wywiad z dzieckiem. Dopiero w takim kontekście można pełniej zrozumieć i trafniej zinterpretować znaczenia zakodowane w dziele plastycznym.
Analiza rysunku kilkulatka stanowi dość rozległy obszar w diagnozie psychologiczno-
-pedagogicznej, obejmujący wiele koncepcji teoretycznych, metod interpretacyjnych oraz technik diagnostycznych. Z tego względu w artykule odwołuję się głównie do opracowanej przez prof. Marię Braun-Gałkowską metody rysunku projekcyjnego, która należy do najbardziej znanych i najczęściej wykorzystywanych w Polsce.
Etapy rozwoju rysunku
Rozważając tematykę analizy rysunku dziecka, należy wziąć pod uwagę rozwojowe etapy twórczości plastycznej, przez które – wraz z wiekiem – przechodzą dzieci, zaczynając od przypadkowych bazgrołów, zwanych również bazgrotami, po coraz bardziej świadome i realistyczne przedstawienia rzeczywistości. Oto podział rozwoju rysunku dziecka, który w XX wieku wprowadzili Cyril Burt oraz Viktor Lowenfeld i W. Lambert Brittain:
- Okres bazgrot – od 2. do 3.–4. r.ż. Dziecko w rysunku ujawnia swój rozwój emocjonalny i umysłowy. Faza ta obejmuje rysunki spontanicznych kresek, aż po etap dorysowywania innych elementów, które dziecko właśnie poznało.
- Rysunek schematyczny – ok. 4. r.ż. Dziecko rysuje linią, a jego ulubionym tematem jest człowiek. Pojawia się wówczas przedstawienie głowy (koło), oczu (punkty), nóg (dwie kreski). Ludzie przedstawiani są jako tzw. głowonogi – w rysunku rzadko pojawiają się tułów i ręce.
- Opisowy symbolizm / uproszczony schemat – ok. 5.–6. r.ż. Postać ludzka jest już przedstawiona z dość dużą dokładnością, pojawia się także ubiór. Rysunki w tym wieku są odbiciem uformowanych pojęć, uczuć, percepcji własnego środowiska oraz cech osobowości. Schemat jest zróżnicowany w zależności od typu i różnic indywidualnych dziecka.
- Realizm dziecięcy – ok. 7.–8. r.ż. Rysunki mają już charakter bardziej logiczny niż wizualny. Dziecko rysuje to, co widzi i co wie. Na rysunku odzwierciedla się sposób myślenia dziecka. Rysuje wszystko, co pamięta, lub to, czym zainteresowało się podczas rysowania danego tematu. Schemat zostaje wzbogacony o nowe szczegóły.
- Wizualny realizm – ok. 9.–10. r.ż. Dziecko przechodzi z fazy rysunku z pamięci i wyobraźni w fazę rysunku z natury.
Analiza jako narzędzie diagnozy
Psychologiczna interpretacja twórczości plastycznej dziecka opiera się na założeniu, że każdy jego komponent – sposób przedstawiania postaci, kolorystyka, rozmieszczenie rysowanych postaci, elementów czy nawet siła kreski – mogą mieć znaczenie i odzwierciedlać aktualny stan emocjonalny dziecka oraz jego sposób postrzegania świata. Rysunek może ujawniać zarówno pozytywne doświadczenia i poczucie bezpieczeństwa, jak i lęki, napięcia czy trudności w relacjach interpersonalnych.
W pedagogiczno-psychologicznej diagnozie rodziny, obok innych narzędzi, istotną rolę odgrywają techniki projekcyjne. Ernest Zawada zalicza do nich Test Rysunku Rodziny opracowany przez wspomnianą Marię Braun-Gałkowską, która w publikacji Różnorodność rysunków dziecięcych
