Wychowanie opiera się w głównej mierze na wskazywaniu dzieciom właściwych zachowań i korygowaniu lub wygaszaniu tych niepożądanych. Ogromne znaczenie w tym procesie odgrywa rodzicielska odmowa. Co się z nią wiąże? Jak dorośli powinni odmawiać dzieciom, a czego się wystrzegać?
Dziecko rozwija swoje kompetencje społeczne w kontaktach z opiekunami oraz innymi dziećmi. Świadome i zamierzone działania osoby dorosłej powinny służyć prawidłowemu rozwojowi dziecka oraz budowaniu u niego adekwatnego obrazu własnego „ja”.
Wychowanie jako wyzwanie
Warto pamiętać, że wychowanie jest działaniem celowym, polegającym na wspieraniu zachowań społecznie pożądanych, empatycznych, ale też na hamowaniu zachowań destrukcyjnych, antyspołecznych czy egoistycznych. Uniwersalnym zadaniem wychowania jest więc wdrożenie względnie trwałych i pozytywnych zmian w aktywności i zachowaniach dziecka, co nie jest dla rodziców wyzwaniem łatwym. Dlaczego?
Każdy dorosły ma bowiem charakterystyczne dla siebie formy ekspresji zadowolenia i jego braku – to tzw. cechy wielkiej piątki:
- sumienność,
- ugodowość,
- neurotyczność,
- ekstrawertyzm,
- otwartość.
To one, obok własnych doświadczeń z dzieciństwa, determinują zachowania rodzica w relacjach z dziećmi.
Cztery najczęściej występujące niewłaściwe postawy prezentowane przez rodziców
- Postawa odrzucająca, w której rodzice przejawiają wobec dziecka negatywne uczucia, nie lubią go, nie chcą wchodzić z nim w kontakt. Odmawiają mu poprzez zastraszanie czy karanie („Nie wyjdziesz na dwór, zobacz, znowu nie posprzątałaś tak jak trzeba!”).
- Postawa unikająca, w której rodzice nie interesują się dzieckiem, jego zachowaniem, problemami, marzeniami. Unikają wspólnego czasu z dzieckiem, nie jest on dla nich przyjemnością („Nie nudź, nie możesz pobawić się sam?”). Odmowa służy tu rodzicom do zniechęcenia dziecka do proszenia o cokolwiek.
- Postawa nadmiernie ochraniająca wynika z lęków rodziców. Każda sytuacja jest rozpatrywana przez nich jako potencjalne zagrożenie („Nie baw się z nieznajomymi dziećmi, one mogą zrobić ci krzywdę!”).
- Postawa nadmiernie wymagająca to taka, w której rodzice wymagają od dziecka więcej, niż ono jest w stanie zrobić, ciągle strofując i sugerując, że dziecko powinno być inne, niż jest. Dziecko jest stale krytykowane, zawstydzane, rodzice wytykają mu błędy i niedociągnięcia („Nie pójdziesz na dwór, dopóki nie zrobisz tego tak jak trzeba!”). Odmowa służy w tym przypadku rodzicowi do realizacji szczególnie rozumianych celów wychowawczych.
Ważne!
Jedna z zasad Porozumienia bez przemocy zachęca do proszenia innych o to, czego chcemy, z jednoczesną akceptacją prawa drugiej osoby do odmowy. Wymaga to jednak spełnienia istotnego warunku: stabilnego poczucia własnej wartości, budowanego na doświadczaniu bycia ważnym i dostrzeganym przez rodzica.
Style wychowania a sposób odmowy przez rodziców
Sposób odmawiania dzieciom determinuje stosowany przez rodziców styl wychowania:
Autorytarny styl wychowania charakteryzuje rodziców oczekujących od dziecka absolutnego posłuszeństwa i podporządkowywania się ich decyzjom w celu utrzymania autorytetu. Rodzic nie jest zainteresowany dzieckiem i jego potrzebami, stosuje nadmierną kontrolę i pilnuje sztywnych zasad, których dziecko ma przestrzegać niezależnie od sytuacji. W reakcji na ich łamanie rodzic obraża się na dziecko lub je karze. Nagradza jedynie wtedy, gdy ono spełni jego oczekiwania.
Ten styl ogranicza zdolność dziecka do przeżywania emocji i wyrażania swojej woli. Dziecko uczy się, że ma wartość jedynie wtedy, gdy jest posłuszne, i nigdy nie może odmówić rodzicowi. Jego potrzeby się nie liczą, a zablokowana spontaniczność i autentyczność prowadzą do rezygnacji z proszenia, zgłaszania swoich potrzeb czy oczekiwania ich spełnienia. Takie dzieci nie sprawiają rodzicom kłopotu, z obawy przed karą lub odrzuceniem.
