O tym, co warto obejrzeć z klasą i jak wykorzystać mniej lub bardziej znane produkcje filmowe na zajęciach z uczniami, pisze dr Iwona Grodź.
Zajęcia poświęcone nagrodzonej tegorocznym Oscarem krótkometrażowej animacji The Girl Who Cried Pearls (2025) w reżyserii duetu Chrisa Lavisa i artysty polskiego pochodzenia Maćka Szczerbowskiego podejmują refleksję nad relacją między cierpieniem, opowieścią i przedmiotem jako źródłami wartości w kulturze współczesnej. Zgodnie z filmowym mottem: „To zawsze opowieść nadaje czemuś wartość. Tylko opowieść. Nigdy sam przedmiot” (It’s always the story that gives something its value. Only the story. Never the object) punktem wyjścia jest założenie, że współczesna kultura obrazów – zarówno artystyczna, jak i medialna – rzadko nadaje wartość przedmiotowi jako takiemu. Wartość zostaje bowiem wytworzona przez narrację, emocję, kontekst biograficzny, obietnicę autentyczności lub ślad cierpienia, który czyni rzecz symbolicznym nośnikiem pamięci i pożądania.
Celem tak pomyślanych zajęć jest ukazanie, w jaki sposób filmowa metafora „pereł” powstałych z łez staje się modelem interpretacyjnym dla analizy zjawiska, które można określić mianem „estetyki cierpienia”, a więc procesu, w którym ból, trauma, utrata i niewinność zostają przekształcone w opowieść nadającą przedmiotom wartość estetyczną, emocjonalną i rynkową. W czasie rozmowy z uczniami można postawić pytania, czy to rzeczywiście opowieść – a nie rzecz – konstytuuje wartość w nowoczesnej i ponowoczesnej kulturze wizualnej oraz jakie są konsekwencje etyczne sytuacji, w której cierpienie staje się warunkiem atrakcyjności narracyjnej, a zarazem źródłem symbolicznego lub materialnego zysku.
Dodatkowe pytania dotyczą tego, w jaki sposób sztuka filmowa i animacyjna estetyzuje ból oraz jak konstruuje relację między pięknem a przemocą. Czy możliwe jest przedstawienie cierpienia bez jego uprzedmiotowienia? Warto zastanowić się też, czy opowieść o bólu istotnie nadaje przedmiotowi aurę wyjątkowości, autentyczności i moralnej intensywności. W tym ujęciu „perła” – jako rezultat łzy, jako przedmiot pożądania i jako nośnik historii – staje się symbolem przejścia od prawdy do fabularyzacji. Szczególnie istotny jest tu motyw niepewności zawartej w pytaniu wieńczącym opowieść: „Ale ta dziewczynka… Czy ona w ogóle istniała?”, które otwiera problem relacji między faktem a fikcją, autentycznością a „kreacją sensu” poprzez zbudowanie opowieści.
W kulturze wizualnej wartość nie przynależy do przedmiotu jako takiego, lecz do opowieści, która czyni go nośnikiem emocji. Trzeba jednak podkreślić, że zjawisko to ma charakter ambiwalentny: z jednej strony umożliwia symboliczne ocalenie doświadczenia, z drugiej grozi jego fetyszyzacją i estetycznym zawłaszczeniem. W rezultacie inspirowana filmem symbolika „pereł cierpienia” pozwala opisać współczesne mechanizmy wytwarzania wartości w sztuce i mediach jako proces, w którym piękno i ból pozostają nierozerwalnie splecione, a opowieść – choć rzeczywiście nadaje sens – nie zawsze pozostaje niewinna wobec tego, co przekształca w wartość.
Relacja między fikcją a faktem
Animacja The Girl Who Cried Pearls operuje wyjątkowo subtelnym napięciem między fikcją a faktem. Tytułowa dziewczynka, która płakała perłami, jest symboliczną postacią – mogła nie istnieć w sensie literalnym, a jednak staje się inspiracją dla całej opowieści. Pytanie: „Czy ona w ogóle istniała?” w tym kontekście staje się pytaniem filozoficznym o naturę narracji. Nie liczy się bowiem sama rzeczywistość wydarzeń, lecz to, co z niej wyłania opowieść. Fikcja pełni funkcję narzędzia poznawczego – pozwala widzowi skonfrontować się z emocjami, cierpieniem i wartościami uniwersalnymi, które każda historia w sobie nosi.
W tym sensie animacja przewrotnie mówi, że historia – narracja – jest ważniejsza niż fakt, ponieważ to ona nadaje znaczenie przedmiotom, zdarzeniom i emocjom. Dziewczynka staje się więc nie tyle bohaterką realnego świata, ile nośnikiem uniwersalnego doświadczenia cierpienia i emocji, które każdy może odnaleźć w sobie. Można interpretować to jako fundament narracji, który pokazuje, że każda opowieść, każda legenda czy mit powstają w wyniku przeżycia emocjonalnego. W tym sensie film sugeruje, że cierpienie jest pierwotnym motywem, z którego wyrastają wszystkie historie – nie dlatego, że dziewczynka istniała, lecz dlatego, że jej doświadczenie emocjonalne nadaje sens symbolom i przedmiotom (perłom, łzom, spojrzeniom).
W tym miejscu ważne jest znaczące milczenie narratora na pytanie o istnienie głównej postaci. Brak odpowiedzi na pytanie, czy dziewczynka była realna, sugeruje, że widz sam musi sobie dopowiedzieć tę historię, zdecydować, czy dziewczynka istniała, czy nie, i co dla niego oznaczają perły. To przerzuca odpowiedzialność narracyjną na odbiorcę. Dodatkowo milczenie pozwala widzowi poczuć, że najważniejsza jest opowieść, a nie wyjaśnianie faktów. Symboliczne zakończenie nie daje odpowiedzi na pytanie o istnienie dziewczynki, lecz pokazuje, że sens powstaje w relacji między narratorem, bohaterką a odbiorcą.
