Sen jest najważniejszym czynnikiem wpływającym na rozwój, zdrowie oraz funkcjonowanie dziecka. To nie tylko czas odpoczynku, lecz również okres intensywnej aktywności mózgu, czyli konsolidacji pamięci, regulacji emocji, rozwoju poznawczego czy też wzrostu. Potrzeba go także do funkcjonowania układu odpornościowego. Jakie są podstawy prawidłowego snu w różnych okresach rozwojowych? Jak wygląda związek zaburzeń snu z funkcjonowaniem emocjonalnym i poznawczym? I jakie praktyczne wskazówki mogą pomóc w diagnozie?
Problemy ze snem u dzieci i młodzieży są powszechne i mogą mieć różne przyczyny. Może to być nieprawidłowa higiena snu, czynniki środowiskowe i emocjonalne, zaburzenia neurologiczne bądź rozwojowe. Ujawniają się one w codzienności dziecka, gdy jego funkcjonowanie jest zaburzone w taki sposób, że mogą występować trudności w koncentracji, nadpobudliwość, wahania nastroju, spadek motywacji, pogorszenie się wyników w nauce. W poradniach psychologiczno-
-pedagogicznych możemy zaobserwować, że wiele problemów emocjonalnych i z zachowaniem u dzieci wynika właśnie z zaburzeń snu.
Prawidłowy sen w różnych okresach rozwojowych
Sen dziecka zmienia się dynamicznie wraz z wiekiem. Dotyczy to zarówno długości snu, jak i jego struktury, rytmu dobowego oraz zdolności do samodzielnej regulacji zasypiania i utrzymania snu. W praktyce poradni znajomość norm rozwojowych jest bardzo ważna, ponieważ pozwala odróżnić zjawiska typowe dla danego etapu życia od objawów wymagających pogłębionej diagnostyki do konsultacji medycznej.
Sen dzieci w okresie niemowlęcym
Największe zapotrzebowanie na sen występuje w okresie niemowlęcym, czyli od narodzin do 12 miesiąca życia dziecka, co wiąże się z intensywną organizacją centralnego układu nerwowego, podczas której dochodzi do dojrzewania wzorca snu. Zapotrzebowanie na sen wynosi wówczas ok. 14–17 godzin na dobę. Sen w tym okresie występuje w wielu epizodach w ciągu doby, bez wyraźnie wykształconego rytmu dzień–noc. Cykle snu są krótkie, ok. 50 min., a częste wybudzanie stanowi zjawisko fizjologiczne.
W pierwszym półroczu życia stopniowo dojrzewa rytm okołodobowy, a od 3–6 miesiąca życia zaczyna stabilizować się nocny czas snu. W tym czasie szczególne znaczenie mają czynniki środowiskowe (regularność pór snu, ekspozycja na światło dzienne, ograniczenie stymulacji wieczorem). Nocne wybudzanie w pierwszym roku życia dziecka jest normą rozwojową, natomiast utrzymujące się problemy z zasypianiem, a także niepokój nocny wymagają analizy pod kątem medycznym, a także środowiskowym.
Sen dzieci w wieku poniemowlęcym i przedszkolnym
W wieku poniemowlęcym i przedszkolnym, czyli w wieku 1–5 lat, zapotrzebowanie na sen wynosi ok. 11–14 godzin na dobę. W młodszym wieku przedszkolnym utrzymuje się jeszcze jedna drzemka w ciągu dnia, która zanika u dziecka w wieku 4–5 lat. W tym wieku sen nocny powinien być już skonsolidowany, lecz mogą się pojawiać jeszcze trudności z zasypianiem.
Charakterystyczne jest też występowanie parasomnii. Jest to grupa zaburzeń snu polegających na występowaniu niechcianych zjawisk ruchowych, wegetatywnych lub psychicznych podczas snu, zasypiania, wybudzania się. Należą do nich lęki nocne czy koszmary senne. Lęki nocne występują w pierwszej części nocy. Dziecko wtedy jest zdezorientowane, trudno nawiązać z nim kontakt i zwykle rano nie pamięta takiego epizodu. W drugiej połowie nocy mogą pojawić się koszmary senne. Dziecko pamięta ich treść i może odczuwać lęk przed ponownym zaśnięciem. Tego typu zjawiskom sprzyja intensywny rozwój wyobraźni i zwiększona wrażliwość emocjonalna.
Dla pracownika w poradni bardzo ważne będzie różnicowanie tych epizodów oraz analiza wpływu stresu przedszkolnego, zmian w środowisku rodzinnym czy też nadmiernej stymulacji wieczorem, zwłaszcza jeśli związana jest z korzystaniem z urządzeń elektronicznych.
Sen dzieci w wieku szkolnym
Gdy dziecko ma 6–12 lat zapotrzebowanie na sen wynosi około 9–11 godzin, sen powinien już być względnie stabilny, a częste wybudzanie i długotrwałe trudności z zasypianiem zniknąć. Jeśli występują, to trzeba zwrócić uwagę na wpływające na to czynniki psychospołeczne, do których zaliczamy m.in. obciążenie obowiązkami szkolnymi, napięcie związane z oceną, presję rówieśniczą, nadmierny dostęp do mediów elektronicznych. Dzieci w tym wieku opóźniają porę snu, a to może prowadzić do jego przewlekłego niedoboru.
