Asertywność jest podstawową umiejętnością społeczną, która ma uchronić dziecko przed niechcianymi wpływami. Jej podstawą jest niezależność. By być asertywne, dzieci potrzebują poczucia bezpieczeństwa, czyli stabilnego, akceptującego środowiska do nauki swobodnego wyrażania siebie. Podstawa to dom, ale ważne są też przedszkole bądź szkoła. Dzieci uczą się przy dorosłych i rówieśnikach uzewnętrzniać swoje niezadowolenie, próbują sił w negocjacjach o czas zabawy, nowe gadżety, uwagę, ocenę itp. Jak zatem uczyć dziecko umiejętności odmawiania i przyjmowania odmowy?

Niezbędne dla prawidłowego, czyli opartego na zaufaniu i życzliwości, prowadzenia dziecka przez trudne sytuacje i emocje, są kompetencje komunikacyjne dorosłych. Najważniejsze wyzwania w obszarze nauki umiejętności odmowy obrazują tego typu pytania:

• „Czy rodzice będą mnie kochali, jak nie zrobię tego, czego chcą?”,
• „Co się stanie, jeśli postąpię inaczej, niż rodzice ode mnie oczekują?”,
• „Czy mogę pokazać prawdziwego siebie? Czy mnie nie wyśmieją, nie odrzucą?”.

Uległość

Brak możliwości wyboru między niezależnością a podległością przynosi dzieciom wątpliwości co do ich własnej sprawczości. Często dziecięce myśli koncentrują się wówczas wokół odpowiedzi na pytanie: „Na ile mogę sobie pozwolić, by nadal mnie akceptowali i lubili?”.

Stałe podporządkowywanie się sprawi, że dziecko nie będzie wiedziało, czego chce, lub będzie robiło to, czego ktoś wymaga – ze strachu przed konsekwencjami. Myśli typu: „Nie mogę tego chcieć!” lub „Nie mogę być taka!” przyczynią się do braku zaspokojenia ważnych dla dziecka potrzeb autonomii i autentyczności.

Uległość może też wynikać z potrzeby akceptacji i przynależności, z chęci bycia częścią grupy, co jest ważne już wśród przedszkolaków, ale przede wszystkim u nastolatków. Lęk przed odrzuceniem i samotnością sprawia, że dzieci obawiają się, iż odmowa doprowadzi do utraty przyjaźni, do bycia niechcianym, nieakceptowanym odmieńcem.

Ważne!

Mówieniu „nie” przeszkadza też brak pewności siebie. Dziecko nie wierzy, że ma prawo do własnej opinii i decyzji, boi się wyśmiania, które może być szczególnie dotkliwe w szkole.

 Dlaczego tak trudno odmawiać?

Istnieją sytuacje, gdy trudno odmówić, bo ulegamy wpływowi społecznemu. Dzieje się tak przede wszystkim, gdy chcemy osiągnąć trzy podstawowe cele:

• dokonać prawidłowego wyboru („Myślałam, że to właściwe, bo wszyscy tak zrobili!”),
• uzyskać aprobatę społeczną („Musiałem iść na wagary, inaczej potraktowaliby mnie jak zdrajcę!”),
• zadbać o wizerunek własnej osoby („Chcę, by mieli o mnie dobre zdanie, zależy mi na nich”).

Umiejętności odmawiania przeszkadzać może także brak spójności w zachowaniu jego rodziców, ignorowanie dziecka, uciszanie go, narzucanie mu chaotycznych reguł. To blokuje jego zdolność do podejmowania inicjatywy i rodzi poczucie bezradności.

Autentyczność i więź zwykle konkurują ze sobą, ponieważ są wyborem pomiędzy potrzebami: przynależności albo bycia sobą. Jeśli dziecko musi zrezygnować z samoakceptacji i sprawczości, traci poczucie własnej wartości. Dzieci pozbawione zdrowej wiary w siebie i w innych stają się po prostu nieufne. Nieuchronnym tego skutkiem będzie lęk przed wykorzystaniem, dystans w relacjach z innymi lub uległość wobec nich, czyli brak umiejętności odmowy.

Wpływ wrażeń z ciała na umiejętność mówienia „nie”

Świadome poczucie własnego „ja” pojawia się wtedy, gdy dziecko zaczyna kontrolować wyrażanie emocji, a jego zachowanie staje się wolicjonalne. Zauważa ono, że to, co i jak robi, ma wpływ na innych. Akceptacja ze strony rodziców, mentalizacja i odzwierciedlanie uczuć pozwoli mu na ćwiczenie asertywności i w rezultacie na posiadanie własnej woli oraz prawa do bycia odrębną istotą. Zaczyna się to zwykle od stanowczego, pokazanego lub zwerbalizowanego komunikatu: „Nie chcę jeść!”. To początek budowania wiedzy o sobie.

Pamiętajmy przy tym, że nasza tożsamość zbudowana jest na dwóch fundamentach:

• identyfikacji z ciałem, czyli uczuciami,