Codzienna praca polonisty polegająca na przekazywaniu wiedzy o Mickiewiczu czy doskonaleniu umiejętności pisania wypracowań wymaga refleksji nad tym, kogo i do jakiego świata przygotowujemy. Codzienna praca matematyka polegająca na wzmacnianiu umiejętności mnożenia ułamków i przekazywaniu wiedzy o funkcji liniowej wymaga od nauczyciela refleksji, po co to robi. Eksperci IBE PIB opracowali zatem nowatorski dokument: Profil absolwenta i absolwentki szkoły podstawowej, który nie tylko wskazuje kierunek kompleksowej, spójnej zmiany w edukacji, ale również kształtuje fundamenty myślenia o potrzebie podmiotowego traktowania uczniów.

Żyjemy w zróżnicowanym, dynamicznym i złożonym świecie, w którym dotychczasowy system edukacyjny, skupiony w pierwszej kolejności na wiedzy przedmiotowej, okazuje się niewystarczający. Przygotowany przez Instytut Badań Edukacyjnych – Państwowy Instytut Badawczy Profil absolwenta i absolwentki szkoły podstawowej powstał jako odpowiedź na obecne i przyszłe wymagania społeczne oraz gospodarcze. Jego głównym celem jest wsparcie uczniów i uczennic w rozwoju, który umożliwi im podejmowanie racjonalnych i świadomych decyzji w życiu osobistym, społecznym i zawodowym.

Dokument ten zawiera m.in. zbiór definicji powiązanych ze sobą wartości, kompetencji, obszarów wiedzy i sprawczości, które mają być rozwijane w każdej placówce – od przedszkola po szkoły ponadpodstawowe. To konceptualizacja, która promuje rozwój społeczności uczących się, stawiając poszukiwanie celu i sensu życia w centrum edukacji.

Ważne!
W praktyce profil ma promować i zagwarantować spójność systemu edukacyjnego: uczniowie rozumieją cel swojej nauki, rodzice wiedzą, czego oczekiwać od szkoły, zaś nauczyciele mają świadomość, w rozwoju jakich kompetencji, wiedzy, umiejętności, postaw i wartości wspierać uczniów, a także jak wzmacniać w młodych ludziach poczucie sprawczości.

Wartości

Wielu z nas, nauczycieli, myśli o wychowaniu i edukacji jako o drodze do zdobycia wiedzy i lepszej pracy, nawet nie tyle w kontekście własnym, ile swoich uczniów. Niestety współczesne życie pełne jest pułapek. Coraz częściej obserwujemy dualizm wartości: człowiek doskonale wie, jakie normy są „akceptowane społecznie” i potrafi je publicznie prezentować, ale w głębi serca wcale ich nie wyznaje. Taka osoba używa wartości jako maski lub narzędzia do osiągnięcia korzyści. W ten sposób wychowanie przestaje być formowaniem człowieka, a staje się jedynie szkoleniem z autoprezentacji. To wyzwanie, z którym musi się dziś zmierzyć każdy – a przede wszystkim ci, którzy zajmują się edukacją młodych ludzi.

Jak pisze Teresa E. Olearczyk: „Wychowanie to nie akcja, ani zestaw czynności, to postawa, stan, w którym się trwa, by realizować określone wartości wychowawcze”. Według autorki sednem tego procesu jest internalizacja (introcepcja) – duchowa podróż, w której wartości stają się częścią naszej tożsamości. Nie jest tak, że „tworzymy” dobro czy piękno. Pedagogika mówi jasno: my te wartości odkrywamy dla siebie. Dopiero gdy zinternalizujemy (uznamy za własne) cnoty, normy i ideały, stają się one dla nas kompasem moralnym.

Kształtowanie tego wewnętrznego kompasu dzieje się głównie przez doświadczenie. Oglądamy, jak żyją inni – nasi rodzice, nauczyciele, autorytety. To właśnie w procesie identyfikacji z osobami, które cenimy, przyswajamy wartości najtrwalej. Wzory osobowe mają potężną moc motywacyjną. Wychowanie to nic innego jak „zaszczepianie” w młodej osobie tych norm i zasad, które tworzą nasz moralny kręgosłup. Wartości, które naprawdę uznaliśmy za własne, nie leżą na półce. One regulują nasze dążenia i postępowanie – decydują o tym, jak prowadzimy życie rodzinne i jak funkcjonujemy w społeczeństwie. A stopień ich rozumienia rośnie wraz z rozwojem aparatu poznawczego, tak że jednostka nie utożsamia się z nimi bezrefleksyjnie, lecz z czasem potrafi się krytycznie odnieść do określonych sytuacji. Ostatecznie to nasz wewnętrzny, świadomy system wartości determinuje, kim jesteśmy i jak się zachowujemy.

Ważne!
Profil umieszcza wartości w centrum wszelkich działań edukacyjnych, traktując je jako kompas wyznaczający etyczne i moralne ramy.

Pierwsza grupa to prawda, dobro i piękno będące filarami transformującego doświadczenia edukacyjnego. Na potrzebę kultywowania tych wartości wskazywano już w starożytnych kulturach indoeuropejskich. Prawda jest dla nas szczególnie istotna, gdyż oznacza nie tylko zgodność informacji z faktami, ale również umiejętność odróżniania faktów od opinii, weryfikowanie źródeł, a także rozpoznawanie fałszywych wiadomości i mitów pseudonaukowych. Ten aspekt kształcenia ma rozwijać krytyczne myślenie i dążenie do rzetelnej wiedzy.

Druga grupa wartości to wspólnota i szacunek – fundamentalne dla budowania wspólnoty opartej na dialogu. Szacunek jest kluczowy dla wzmacniania współpracy i wzajemnego rozwoju, co jest niezbędne w pracy grupowej. Dąży do wychowania człowieka świadomego swojej wartości, zdolnego do podejmowania autonomicznych decyzji, ale jednocześnie odpowiedzialnego za ich konsekwencje, zarówno wobec siebie, jak i innych. Wolność nie jest rozumiana jako samowola, lecz jako zdolność do wybierania dobra i kierowania się wartościami. W szkole przejawia się to w stwarzaniu przestrzeni do samodzielnego stawiania celów, planowania nauki i ponoszenia konsekwencji (zarówno pozytywnych, jak i negatywnych) swoich działań.

Wreszcie ostatnią wartością wskazaną w profilu jest solidarność, która ma wymiar praktyczny – to dostrzeganie potrzeb innych i pomoc słabszym. Wartość ta jest ściśle powiązana z koncepcją człowieka żyjącego we wspólnocie i poczuciem szacunku dla godności każdego. Personalizm podkreśla, że człowiek rozwija się w pełni w relacji z innymi, a solidarność (międzyludzka, społeczna) jest naturalną konsekwencją tego założenia.

Kompetencje fundamentalne

Kompetencje fundamentalne wspierają kompleksowy rozwój uczniów i uczennic, pomagając im budować sprawczość i działać na podstawie wspólnych wartości. Oferują warunki niezbędne do efektywnego przyswajania wiedzy i umiejętności ze zdefiniowanych obszarów oraz rozwijania kluczowych kompetencji przekrojowych. Do tych fundamentów należą biegłość językowa, matematyczna i cyfrowa oraz ogólnie pojęta sprawność fizyczna.

Kompetencje językowe

Pierwszą z kompetencji fundamentalnych są kompetencje językowe. Język jest kluczem do zrozumienia świata i aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. Najważniejszy element to rozumienie tekstu czytanego, definiowane jako proces osiągania zamierzonych celów, pogłębiania wiedzy i uczestniczenia w społeczeństwie.

Biegłość językowa to przede wszystkim zdolność do jasnego i precyzyjnego wyrażania myśli – zarówno w mowie, jak i w piśmie – w różnorodnych kontekstach. Obejmuje to nie tylko werbalne przekazywanie informacji, lecz także aktywne słuchanie oraz adekwatne reagowanie na komunikaty innych. W życiu zawodowym jest to niezbędne do negocjacji, prezentacji i efektywnej pracy zespołowej.

Ważne!