Wypalenie uczniowskie, zwane inaczej szkolnym lub edukacyjnym, nie stanowi jednostki chorobowej ani zaburzenia. Obecnie przedstawiane jest jako syndrom, który wyrósł na gruncie wypalenia zawodowego. Niektórzy pracownicy poradni psychologiczno-pedagogicznej podchodzą do tego tematu z dużą świadomością, co może być szansą na wsparcie i zrozumienie dla uczniów zagrożonych tym problemem. Warto zatem dowiedzieć się, na czym ono polega, jakie są jego objawy i jak minimalizować ryzyko jego wystąpienia.

Niektórzy twierdzą, że nauka to ciężka praca. Co więcej, nie można wziąć od niej wolnego, kiedy się chce, gdyż termin wakacji czy ferii jest z góry ustalony. Niektórzy uczniowie zmagają się z przeciążeniem obowiązkami szkolnymi, inni nadmiernym zaangażowaniem w proces uczenia się, a jeszcze innym doskwiera brak sukcesów – są to doświadczenia, które mogą doprowadzić do wypalenia szkolnego. Kluczowym determinantem wystąpienia wypalenia jest jednak stres szkolny. W dodatku wszyscy wiemy, że pęd czasów, w których żyjemy, oraz brak przyzwolenia na porażki nie wpływa dobrze na funkcjonowanie i rozwój dzieci i młodzieży.

Sam termin „wypalenie uczniowskie” (ang. student burnout) wywodzi się z koncepcji wypalenia zawodowego, którą w latach 70. XX w. wprowadził amerykański psycholog Herbert Freudenberger. W polskiej przestrzeni badawczej istnieje kilka narzędzi do jego badania, które zostały zaadaptowane z anglojęzycznych wersji, np. Skala Wypalenia Szkolnego dla Uczniów Szkół Podstawowych (ESSBS). Narzędzie to zostało zaadaptowane na język polski przez dr Katarzynę Tomaszek i dr Agnieszkę Muchacką-Cymerman.

Ważne!

Na przestrzeni ostatnich kilku lat w Polsce, a za granicą nawet kilkunastu prowadzone były badania naukowe mające na celu głównie rozpoznanie skali zjawiska wypalenia szkolnego. Badani byli zarówno uczniowie, jak i studenci. Najbardziej popularnymi w Polsce badaniami są te przeprowadzone przez Instytut Edukacji Pozytywnej w 2019 r. Według nich 73 proc. dzieci doświadczyło objawów wypalenia uczniowskiego, takich jak spadek motywacji, przewlekły stres i obniżona samoocena.

Symptomy wypalenia

Jakie symptomy, zachowania, reakcje mogą świadczyć o wypaleniu uczniowskim? Uczeń wypalony może m.in.:

• być przemęczony,
• być sfrustrowany
• często odczuwać bezradność,
• mieć stany depresyjne,
• unikać kontaktu z rówieśnikami,
• nie potrafić nawiązywać relacji,
• nie mieć na nic siły,
• uciekać w używki i środki psychoaktywne,
• podejmować zachowania ryzykowne,
• porzucić własne pasje i zainteresowania,
• wciąż nie mieć czasu (zdarza się, że osoby w trakcie wypalenia nadal nadmiernie angażują się w szkolne aktywności, uczęszczają na całą masę zajęć dodatkowych itd.),
• być wyczerpany emocjonalnie,
• zwlekać z realizacją zamierzonych działań,
• często chorować,
• mieć słabą odporność na stres,
• dostrzegać i reagować jedynie na trudne emocje, sprawiać wrażenie, jakby nie odczuwał albo nie dopuszczał do siebie emocji oddziałujących pozytywnie,
• być apatyczny,
• unikać sytuacji, które wymagają zaangażowania,
• doświadczać depersonalizacji, czyli braku współodczuwania,
• mieć stany lękowe, czasami również nerwicę,
• obwiniać się za każdą swoją niedyspozycję lub niepowodzenie.

Rywalizacja pierwszym krokiem do wypalenia

Szkoła jest miejscem w dużym stopniu ukierunkowanym na rywalizację, dlatego tak ogromne znaczenia ma tutaj postawa nauczyciela (czy będzie wprowadzał współpracę zespołową, współzawodnictwo zamiast rywalizacji). Warto podkreślić, czym grozi niezdrowa rywalizacja. Ta powoduje u uczniów ogromne straty, o których wspomina Ewa Puchała w Szkole jako wspólnocie. Poradniku dla nauczycieli i wychowawców. Do najważniejszych zalicza się:

• obciążenie emocjonalne,
• ciągły stres,
• poczucie osamotnienia,
• lęk przed negatywną oceną,
• konflikt między „ja” realnym a „ja” idealnym (brak zgody na luz, na odprężenie),
• presję, przymus bycia najlepszym,