Aleksytymia nie jest chorobą, nie ma ścisłych kryteriów jej diagnozowania. To zespół objawów, który może mieć różne uwarunkowania. Można ją określić jako swego rodzaju analfabetyzm emocjonalny, który powstaje w wyniku braku umiejętności kontaktowania się z własnymi emocjami. Aleksytymia nie wynika jednak z ograniczonego zasobu słów niezbędnych do opisu odczuwania konkretnej sytuacji, lecz z braku połączeń pomiędzy sferą poznawczą, fizyczną, emocjonalną i behawioralną człowieka.

Ocena poznawcza jest warunkiem koniecznym naszego emocjonalnego doświadczenia. Wydarzenie zaś jest faktem, tym, co się dzieje wokół nas lub w nas. Ocena poznawcza dotyczy tego, co myślimy na temat tego zdarzenia, jak je postrzegamy, czy nam się podoba, czy wręcz przeciwnie. Wynika ona też z naszych doświadczeń. Ocena ta uruchamia fizjologiczne procesy odczuwane w ciele: płytszy, przyspieszony oddech, szybszy puls, pocenie się rąk czy ścisk w brzuchu…, obserwowane jako emocje np. lęku, gniewu, radości. Emocje wyrażają się jako reakcje behawioralne wraz z ekspresją mimiczną lub pantomimiczną, jak np. gniewny wzrok, zaciśnięte usta, pięści, skulone plecy.

Czym jest aleksytymia?

Obserwujemy wpływ sytuacji i jej ocenę na emocje, objawy w ciele oraz podejmowane działania jako schemat: fakt – ocena – emocje – odczucia w ciele – zachowanie. Brak połączeń pomiędzy tymi obszarami to właśnie aleksytymia. Wiążą się z nią deficyty:

• emocjonalne – dotyczą osłabionej zdolności do spontanicznego różnicowania doznawanych uczuć,
• poznawcze – dotyczą nieumiejętności rozpoznawania uczuć własnych i cudzych oraz trudności z opisywaniem przeżywanego stanu oraz zakomunikowania go innym.

Aleksytymia występuje jako cecha lub stan. Cecha jest uwarunkowana biologicznie i wyraża się jako stały brak kompetencji w świadomej obserwacji pobudzenia emocjonalnego i związaną z nią małą sprawnością w rozpoznawaniu emocji. Jeśli zaś aleksytymia występuje jako stan, to zachowana jest zdolność doświadczania emocji, deficyt dotyczy jedynie funkcji poznawczych i jest prawdopodobnie związany z trudnymi przeżyciami i traumą.

Rozróżnienie to pozwala wysnuć założenie, iż uwolnienie się od napięcia może na nowo uruchomić funkcje poznawcze, przywracając ocenę i analizę reakcji emocjonalnej na wydarzenia zewnętrzne i uruchomić na nowo zerwane połączenie z wewnętrznymi doznaniami i w rezultacie umożliwić identyfikację emocji.

Ważne!
Pojęcie aleksytymii zostało wprowadzone w 1973 r. przez amerykańskiego psychiatrę Sifneosa. Nazwa powstała z połączenia trzech greckich słów (a – brak, lexis – słowo oraz thymos – emocja).

Mechanizmy obronne

Osoba z aleksytymią wycisza pojawiające się uczucia, wchodząc w stan odrętwienia lub obojętności wobec bieżącej sytuacji, bez względu na jej znaczenie czy skalę wydarzenia. Nie zauważa u siebie uczuć, ponieważ jej mózg nie odbiera sygnału o konieczności reakcji. Niezdolność do rozpoznania i regulowania emocji wynika z wchodzenia w wypracowane przez ego, aktywizujące się w stresowych sytuacjach mechanizmy obronne. Mogą to być:

• zaprzeczanie,
• regresja 
• lub dysocjacja.

Psychiatra i psychoanalityk George Eman Vaillant łączy mechanizmy obronne z potrzebą zachowania względnego zdrowia psychicznego i dobrostanu. Według niego odzwierciedlają one sposoby, jakimi dziecko radzi sobie z nagłymi zmianami we własnym wnętrzu i w zewnętrznym środowisku. Trudności mogą być wywołane przez żądania zaspokojenia popędów, przytłaczające uczucie wzburzenia, konflikty interpersonalne, kulturowe tabu, wyrzuty sumienia lub nieoczekiwane zmiany w otoczeniu.

Efekt ich działania to wypieranie rzeczywistości, zaprzeczanie lub jej zniekształcanie. Celem może być np.:

• redukcja konfliktu i dysonansu poznawczego,
• zachowanie psychicznej homeostazy,
• zyskanie czasu potrzebnego do uporania się ze zmianami w postrzeganiu siebie,