Współpraca logopedy z ortodontą Opracowała: Marta Kowalska-Jankowiak, polonistka, logopeda i oligofrenopedagog. Wspomaga rozwój mowy dziecka poprzez pobudzanie i kształtowanie innych funkcji poznawczych. Terapię logopedyczną wzbogaca treningami motoryki dużej i małej oraz muzyką i tańcem Na nieprawidłową wymowę może mieć wpływ bardzo wiele czynników. Jednym z nich są wady zgryzu, do tej pory nie wiadomo jednak, czy są one efektem nieprawidłowej wymowy, czy odwrotnie. Elementy narządu żucia u człowieka – czyli wargi, język, łuki zębowe, podniebienie twarde i miękkie, staw skroniowo-żuchwowy oraz mięśnie żucia – biorą czynny udział w kształtowaniu się ruchowych mechanizmów mówienia. Dlatego pojawienie się dysfunkcji we wczesnym okresie rozwoju dziecka z pewnością wpłynie negatywnie na rozwój mowy. Działa to również w drugą stronę – wady wymowy mogą mieć istotny wpływ na rozwój zgryzu u dzieci. Dzieje się tak np. przy seplenieniu międzyzębowym – podczas wymawiania głosek syczących „s”, „z”, „c”, „dz” język przedostaje się między zęby. Jeśli owo seplenienie międzyzębowe, bardzo trudne do korekty podczas terapii logopedycznej, nie zostanie zniwelowane do momentu pojawienia się u dziecka zębów stałych, może spowodować powstanie wady zgryzu, język będzie bowiem wypychał zęby, co doprowadzi do wystąpienia zgryzu otwartego. Wady zgryzu a wady wymowy Wady zgryzu, przy których najczęściej obserwuje się wady wymowy, to: zgryz otwarty, przodozgryz oraz tyłozgryz. Przy zgryzach otwartych zniekształceniu ulegają głoski przedniojęzykowe: „t”, „d”, „n”, „s”, „z”, „c”, „dz”. Przy przodozgryzie – głoski „t”, „d”, „n”, „sz”, „ż”, „cz”, „dż”, „l”, „ś”, „ź”, „ć”, „dź”, tyłozgryzowi towarzyszy natomiast seplenienie wargowo-zębowe i przyzębowe szeregu syczącego „s”, „z”, „c”, „dz”. Zaburzeniami, które będą wpływały jednocześnie na nieprawidłową wymowę i zgryz, są: niedomykalność warg, oddychanie torem ustnym, nieprawidłowe połykanie oraz nieprawidłowa pozycja języka. Ważne! Dobry logopeda jest w stanie rozpoznać rozwijającą się wadę zgryzu. Bardzo często na diagnozę logopedyczną trafiają dzieci z wadą wymowy spowodowaną nieprawidłową pozycją spoczynkową języka, która z kolei może prowadzić do zwężenia szczęk i rozwoju wad zgryzu. U dzieci w wieku przedszkolnym można zaobserwować kilka złych nawyków, które nierzadko mają negatywny wpływ na zgryz, np. ssanie palca, oddychanie przez usta, długotrwałe picie z butelki ze smoczkiem, infantylne połykanie (prawidłowe połykanie obserwujemy wówczas, gdy podczas przełykania śliny lub pokarmu czubek języka jest przyklejony do wałka dziąsłowego za górnymi zębami, szczęki są zwarte a wargi nie zaciskają się; tymczasem podczas połykania infantylnego język leży płasko w jamie ustnej, napiera na zęby, a nawet wchodzi między nie, zaś mięśnie ust się napinają). Rodzic często nie zdaje sobie sprawy z problemu dotyczącego prawidłowego zgryzu, dlatego, jeśli trafia do nas dziecko z wadą wymowy i nieprawidłowym zgryzem, oprócz zaproponowania odpowiednich ćwiczeń logopedycznych powinniśmy skierować małego pacjenta na konsultację ortodontyczną. Terapia logopedyczna przy wadach zgryzu Ortodonci twierdzą, że leczenie można wdrożyć u dzieci dopiero od czwartego–piątego roku życia, ponieważ młodsze nie chcą współpracować. W tym czasie warto zatem skupić się na terapii logopedycznej, która będzie polegała przede wszystkim na wyeliminowaniu złych nawyków. Celem terapii logopedycznej w przypadku zaburzeń zgryzu jest zniwelowanie czynników etiologicznych wad, takich jak: nieprawidłowy tor oddechowy, obniżenie napięcia mięśnia okrężnego warg, infantylne połykanie czy nieprawidłowa wymowa głosek przyzębowych. Istotnym elementem terapii logopedycznej i ortodontycznej jest dobranie odpowiednich ćwiczeń, których celem będzie zmiana sposobu połykania, a co za tym idzie – poprawa czynności mięśni ustno-twarzowych oraz wspomaganie leczenia ortodontycznego. Mięśnie wewnętrzne i zewnętrzne języka muszą pracować prawidłowo i dopiero wtedy rozpoczynają się ćwiczenia połykania. Poszczególne etapy terapii obejmują ćwiczenia warg, języka i połykania. Ponadto pracuje się nad wzmocnieniem pracy mięśni całego ciała, prawidłową postawą czy oddychaniem. Odpowiednio prowadzona terapia logopedyczna znacznie ułatwi leczenie ortodontyczne, może skrócić czas jego trwania i – co ważne – jest bardzo pomocna w zapobieganiu nawrotom wad zgryzu. Ważne, by dobrać odpowiednie ćwiczenia uwzględniające występującą wadę zgryzu. Propozycje ćwiczeń Poniżej przedstawiono ćwiczenia, które pozytywnie wpłyną zarówno na terapię logopedyczną, jak i leczenie ortodontyczne. 1. W przypadku przodozgryzu – cofanie żuchwy, które można wykonywać w sposób czynny. Maksymalnie obniżamy żuchwę, chwytamy brodę dłońmi i staramy się ją kierować ku tyłowi w momencie domykania ust. Ćwiczenia muszą być powtarzane codziennie przez wiele tygodni. 2. W przypadku tyłozgryzu u małych dzieci stosuje się płytkę przedsionkową, natomiast starszym pacjentom zaleca się ściąganie górnej wargi dolnymi zębami. 3. W przypadku nieprawidłowego toru oddechowego oraz obniżonego napięcia warg i policzków zaleca się np. ćwiczenia dmuchania na piórko, wiatraczki i inne przedmioty, których logopeda ma w swoim gabinecie całe mnóstwo. Oprócz tego stosowane są ćwiczenia polegające na napełnianiu policzków wodą lub powietrzem oraz przetaczaniu powietrza czy wody z jednego policzka do drugiego. Zalecane ćwiczenia powinny być wykonywane codziennie w domu, ponieważ efekty leczenia w dużym stopniu są uzależnione od systematyczności. Na szczęście coraz więcej ortodontów ma świadomość tego, jak istotny wpływ na kształtowanie prawidłowego zgryzu ma język, a logopedzi są pewni, że prawidłowy zgryz ma kluczowe znaczenie podczas terapii poszczególnych wad wymowy. Dzięki dobrej współpracy obu tych specjalistów zarówno leczenie ortodontyczne, jak i terapia logopedyczna mogą być łatwiejsze i trwać znacznie krócej. Ważne jest opracowanie wspólnego planu, tak aby postępowanie logopedyczne i ortodontyczne były ze sobą spójne. Bibliografia: • M. Drzewiecka, Współpraca ortodonty i logopedy w terapii wad zgryzu. „Magazyn Stomatologiczny” 2020, nr 3. • L. Konopska, Standardy postępowania logopedycznego w przypadku osób z wadą zgryzu. „Logopedia” 2008, nr 37. • L. Konopska, Wady wymowy osób ze zgryzem otwartym. „Czasopismo Stomatologiczne” 2003, nr 56. • W. Wasiluk, Jak powinna wyglądać współpraca ortodonty z logopedą?, www.mamaortodonta.pl [dostęp: 9 czerwca 2022].