STAN PRAWNY NA 13 KWIETNIA 2022 Opieka nad dziećmi w przedszkolach Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, autor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz licznych publikacji z zakresu prawa oświatowego, prawa pracy, finansów publicznych i funkcjonowania samorządu terytorialnego, uznany prelegent i szkoleniowiec, wykładowca toruńskiej i bydgoskiej Wyższej Szkoły Bankowej, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, przez lata tworzył trzon Wydziału Nadzoru Prawnego Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1762), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1082 ze zm.), • Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 530), • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 października 2021 r. w sprawie wynagra-dzania pracowników samorządowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 1960), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placów-kach (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1604). Obecnie większość przedszkoli boryka się z problemami kadrowymi, a zatrudnienie dodat-kowego pedagoga bywa długotrwałym procesem, co nie pozostaje bez wpływu na sprawowa-nie opieki nad dziećmi. Czy w tej roli może nauczyciela zastąpić pracownik niepedagogiczny? Takie rozwiązanie wydaje się konieczne np. w momencie wydawania dzieci rodzicom. Zajęcia odbywają się w sali, gdzie wychowankami opiekuje się nauczyciel. Nie może on opuścić grupy z dzieckiem, po którego przyszli rodzice. Wówczas dziecko odprowadza pracownik obsługi. Konieczność dzielenia opieki czy zorganizowania krótkiego zastępstwa przez innego nauczyciela lub pracownika niepedagogicznego pojawia się także w momencie wyjścia z dzieckiem do toalety. Czy tego rodzaju rozwiązania są dopuszczalne z punktu widzenia przepisów prawa powszechnie obowiązującego? Stosownie do art. 6 Ustawy Prawo oświatowe prawa i obowiązki nauczycieli przedszkoli zo-stały zawarte w Karcie nauczyciela, która w art. 6 pkt 1 mówi, że pedagog zobowiązany jest rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami przedszkola: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa dzieciom w czasie zajęć organizowanych przez przedszkole. Natomiast status prawny pracowników niebędących nauczycielami, zatrudnionych w przed-szkolach samorządowych, określają przepisy o pracownikach samorządowych, o czym mówi z kolei art. 7 Ustawy Prawo oświatowe. Żadna regulacja Ustawy o pracownikach samorządo-wych nie wskazuje wprost, że do ich zadań należy sprawowanie opieki nad dziećmi. Można w tym kontekście wspomnieć też o pracownikach, którzy formalnie nie są nauczycie-lami, ale też nie są pracownikami administracji i obsługi, ponieważ wykonują zadania dydak-tyczne. W art. 15 ust. 1 Ustawa Prawo oświatowe wskazuje możliwość zatrudnienia w przed-szkolu, w uzasadnionych przypadkach i za zgodą kuratora oświaty, osoby niebędącej nauczy-cielem do prowadzenia zajęć rozwijających zainteresowania, posiadającej przygotowanie uznane przez dyrektora przedszkola za odpowiednie do prowadzenia danych zajęć. Osoba taka, prowadząc zajęcia, siłą rzeczy wykonuje zadania opiekuńcze, a jednak nauczy-cielem nie jest. Ustawa Prawo oświatowe przewiduje więc istnienie pracowników nieposiada-jących statusu pedagoga, ale mających prawo do sprawowania opieki nad wychowankami przedszkola. Zatrudnia się ich na zasadach określonych w Kodeksie pracy, czyli na podstawie umowy o pracę, przy czym stosuje się do nich odpowiednio przepisy dotyczące tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć edukacyjnych nauczycieli oraz ustala się im wynagro-dzenie nie wyższe niż 184 proc. kwoty bazowej, określanej dla nauczycieli corocznie w usta-wie budżetowej. Zgodnie z Wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 3 stycznia 1974 r. (II CR 643/73) obowiązek sprawowania opieki i nadzoru oraz zapewnienia bezpieczeństwa ze strony szkoły dotyczy tyl-ko uczniów powierzonych funkcjonariuszom szkoły lub szkole jako całości. Obowiązek ten zachodzi więc w sytuacji, gdy uczniowie danej szkoły pozostają w dyspozycji nauczycieli lub administracji szkolnej, podczas lekcji, przerw międzylekcyjnych i innych zajęć zleconych przez szkołę. Wyrok co prawda odnosi się do szkół, ale ma on zastosowanie również do przedszkoli. Mówi ogólnie o funkcjonariuszach, nie zaś o nauczycielach. Mimo że w Karcie nauczyciela spra-wowanie opieki zostało przypisane nauczycielom, nie sposób jednocześnie uznać, że akt ten wyklucza możliwość sprawowania opieki przez pracowników obsługi przedszkola. Zgodnie z § 14 ust. 1 Rozporządzenia MENiS z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach przerwy w zajęciach dzieci spędzają pod nadzorem nauczyciela. Przepis ten jest jasny językowo, ale jego zastosowanie ograniczono wyłącznie do przerw między zajęciami i w odniesieniu do całej grupy dzieci. Regulacja ta nie wyklucza więc oddania jednego dziecka pod opiekę pracownika obsługi w celu wydania go rodzicom czy odprowadzenia do toalety. Z tego punktu widzenia interesujący wydaje się również § 13 Rozporządzenia, który stanowi, że niedopuszczalne jest prowadzenie jakichkolwiek zajęć bez nadzoru upoważnionej do tego osoby. Przepis ten nie odnosi się do realizacji podstawy programowej wychowania przed-szkolnego, ale dotyczy – ogólnie – wszystkich zajęć, w jakich uczestniczą dzieci przedszkolne. Wyraźnie wynika z niego, że zajęcia mogą się odbywać pod nadzorem osoby „upoważnionej”, nie zaś wyłącznie nauczyciela. Przepisów, które dopuszczają możliwość sprawowania opieki nad dziećmi przez pracowników niepedagogicznych, jest więcej. Można przywołać chociażby regulacje Rozporządzenia RM z dnia 25 października 2021 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych, aktu wykonawczego do Ustawy o pracownikach samorządowych. Tabela stanowiąca do niego załącznik wymienia wśród stanowisk jednostek organizacyjnych systemu oświaty stanowisko pomocy nauczyciela, do zajmowania którego wystarczy wykształcenie podstawowe. Nie istnieją przepisy prawa powszechnie obowiązującego, które określałyby zadania wyko-nywane przez pomoc nauczyciela. Nie ulega jednak wątpliwości, że wynikają one z samej nazwy stanowiska. Pomoc nauczyciela powinna ściśle współdziałać z nauczycielem, wspierać go w bieżącym organizowaniu i prowadzeniu pracy opiekuńczej i wychowawczej, wykonywać w stosunku do wychowanków czynności obsługowe, dbać o zapewnienie im bezpieczeństwa podczas zajęć itd. Nie sposób jednak uznać, że wszystkie te czynności pomoc nauczyciela wykonywać będzie wyłącznie pod bieżącym nadzorem nauczyciela, w przeciwnym razie praktyczna przydatność takiej osoby będzie znacząco ograniczona. Szczegółowe zadania przypisane pomocy nauczyciela powinny zostać sprecyzowane w zakresie czynności. Zgodnie z art. 94 pkt 1 Kodeksu pracy pracodawca ma obowiązek zaznajomić pracowników podejmujących pracę z zakresem ich obowiązków, sposobem wykonywania pracy na wyzna-czonych stanowiskach oraz ich podstawowymi uprawnieniami. Ponieważ żadne regulacje nie ograniczają zakresu zadań powierzanych pomocy nauczyciela, uznać można, że może ona nadzorować dzieci w czasie chwilowej nieobecności nauczyciela. Ważne! Pracownicy niepedagogiczni nie są oczywiście właściwymi osobami do wykonywania zadań dydaktycznych, ale mogą, w ograniczonym zakresie, wykonywać zadania opiekuńcze. Nie będzie więc naruszeniem prawa powierzenie dziecka pracownikowi obsługi np. w celu wyda-nia go rodzicom lub skorzystania przez nie z toalety.