Jak nauczyć dziecko akceptować zmiany? Trudna sztuka adaptacji do nowych sytuacji Opracowała: Aleksandra Batura-Mańka, psycholog, nauczyciel wychowania przedszkolnego, filolog polski, trener Sensoplastyki© pierwszego stopnia, absolwentka Psychodynamicznego Studium Psychoterapii i Socjoterapii Młodzieży Zmiany są nieodłącznym elementem życia i stanowią jego ważną część. Trudno się przed nimi uchronić lub je powstrzymać. Dzieci jako istoty młode i niedoświadczone są dużo bardziej narażone na negatywne skutki odczuwania zmian niż dorośli. Umiejętność dostosowania się do każdej, nawet nieznanej sytuacji czy zdarzenia jest zatem kluczowa w społecznym i emocjonalnym funkcjonowaniu człowieka. Znaczenie zmian w życiu dziecka Zmiany są bardzo ważną częścią życia, bo wpływają na rozwój człowieka. Potrzebujemy ich, aby się zmieniać, a poprzez dostosowywanie się do nich – kształtować siebie. Zmiana oznacza dla dziecka wyjście ze strefy komfortu, czyli porzucenie poczucia bezpieczeństwa. Nawet jeśli w przyszłości może ona przynieść coś dobrego, dziecku – z uwagi na to, że jest jeszcze niedojrzałe – trudno dostrzec te dalekosiężne pozytywne skutki. Każdy człowiek – zarówno duży, jak i mały – przeżywa zmiany i nowe sytuacje na swój indywidualny sposób. Część maluchów łatwo adaptuje się do nowych okoliczności. Inne mogą mieć spore trudności z przyzwyczajeniem się zarówno do znacznych zmian, jak i do tych małych. Wszystko zależy od takich czynników, jak osobowość dziecka, jego poziom wrażliwości czy wsparcie otoczenia. Dość często w początkowej fazie mierzenia się przez dziecko z nowymi okolicznościami można zauważyć dwa modele zachowań. Pierwszy z nich polega na tym, że dziecko jest zafascynowane nową sytuacją, np. przeprowadzką do nowego domu czy przebywaniem w przedszkolu. Jawi się ona jako coś nowego, a zarazem ciekawego. Po pewnym czasie euforia mija i dziecko może stać się zalęknione i wycofane, by następnie przejść do fazy akceptacji nowości. Drugi model cechuje się tym, że dziecko od samego początku czuje się niepewnie w związku ze zmianą sytuacji, może reagować lękiem, lecz następnie przyzwyczaja się do nowych okoliczności. Warto zwrócić uwagę, że wysoko wrażliwe dzieci, dla których każdy bodziec płynący z otoczenia ma znaczenie, będą z trudem znosić jakąkolwiek zmianę. Dla takich osób rutyna jest bowiem nieodzowna dla utrzymania poczucia bezpieczeństwa. Rodzaje dziecięcych postaw wobec zmian Jak już wspomniano, dzieci mogą zachowywać się wobec zmian bardzo różnie i przyjmować rozmaite postawy. Pierwsza z nich to postawa zachowawcza lub wręcz unikająca. Oznacza to tyle, że dziecko podchodzi do wszystkich zmian z rezerwą i nieufnością. Każda modyfikacja tego, co uważa za normę, powoduje u niego lęk, który może przejawiać się płaczem, krzykiem czy objawami somatycznymi. Kolejny rodzaj to postawa bezpieczna. Mamy z nią do czynienia, kiedy dziecko pozytywnie odnosi się do zmian, przeżywa je w miarę łagodnie, ale tylko wtedy, gdy czuje się bezpieczne – co oznacza np. ciągłą obecność rodzica w momencie znalezienia się w nowej sytuacji. Zupełnie inaczej jest z postawą otwartą, którą cechuje postrzeganie zmiany jako sposobności do zdobycia nowych doświadczeń, a w przypadku dziecka – nowych umiejętności, wiedzy czy znajomości. Dziecko jest ciekawe świata, a przy tym pozytywnie oraz łagodnie podchodzi do nowych sytuacji. Rodzaje zmian Do zmian, które zostały wcześniej zaplanowane, można dziecko odpowiednio przygotowywać. Należą do nich np. pójście do przedszkola, wyjazd na wakacje czy przeprowadzka. Na inne zmiany, takie jak śmierć członka rodziny czy niespodziewana zmiana nauczyciela, nie mamy natomiast żadnego wpływu, mają one bowiem charakter losowy. Można jednak wypracować z dzieckiem pewne umiejętności i postawy, które w przyszłości ułatwią mu radzenie sobie z potencjalnymi trudnościami. Można nakreślić i wyróżnić kilka znaczących zmian, z którymi przedszkolakom przyjdzie się zmierzyć w toku rozwoju. Oczywiście zmiany mogą być duże i poważne, np. pójście do żłobka, zmiana miejsca zamieszkania, lecz także drobne, jak inny rytm dnia. Zmiana może być chwilowa, np. przejście po południu do innej sali w przedszkolu, lub długotrwała, jak narodziny rodzeństwa. Adaptacja do żłobka lub przedszkola jest jedną z najbardziej powszechnych zmian, z jakimi mierzy się dziecko. W tym przypadku ważne są rozmowy rodziców z dzieckiem czy czytanie bajek na ten temat. Warto oswoić malucha z nowym miejscem, uczestnicząc w dniach adaptacyjnych i poznając personel placówki. Początkowo dobrze by było, by czas przebywania dziecka w placówce był krótszy i – w miarę jak maluch przyzwyczaja się do nowej sytuacji – stopniowo wydłużany. Pojawienie się rodzeństwa wywraca do góry nogami życie całej rodziny. Aby w jakiejś części przygotować dziecko na przywitanie nowego członka rodziny, warto odpowiednio wcześnie porozmawiać z nim o zbliżającej się zmianie. Dobrze, by dziecko uczestniczyło w przygotowaniach do narodzin rodzeństwa poprzez np. pomoc przy wybieraniu zabawek czy imienia dla brata lub siostry. Oczywiście nie zniweluje to całkowicie strachu dziecka przed nową sytuacją, na którą może ono reagować w różnoraki sposób. Wiele dzieci po narodzinach rodzeństwa cofa się w rozwoju (to tzw. regres rozwojowy), chcąc w ten sposób zwrócić na siebie uwagę, miewa ataki złości lub zazdrości. Podporę w tej sytuacji stanowią rodzice, którzy, wspierając dziecko, dają mu jednoznaczne sygnały, że nadal jest dla nich ważne. Dziecko może mieć również do czynienia ze śmiercią bliskiej osoby. Mimo że jest to bardzo smutne wydarzenie, rodzice nie są w stanie uchronić przed nim dziecka. Prędzej czy później będzie musiało zmierzyć się z taką sytuacją, której zresztą do końca i tak nie da rady zrozumieć. Najmłodsze dzieci nie będą potrafiły pojąć, na czym polega śmierć, nieco starsze zrozumieją, że czyjeś odejście jest nieodwracalne. W tym przypadku niezwykle ważne jest to, aby rodzic zapewnił dziecku wsparcie emocjonalne, pozwolił na wyrażanie emocji i przeżywanie żałoby po swojemu, a także wyjaśnił pewne kwestie związane z poczuciem straty. Rola lęku Obawa i strach są kluczowe, jeśli chodzi o dostosowanie się do nowych okoliczności. To właśnie lęk przed czymś nowym, nieznanym, jego pojawienie się, stopień nasilenia oraz umiejętność poradzenia sobie z nim warunkują to, w jaki sposób dziecko przeżywa daną sytuację. Pierwszy rodzaj lęku, z jakim będzie mieć do czynienia maluch, to lęk separacyjny, który pojawia się, gdy dziecko ma pół roku, i z różnym nasileniem może utrzymywać się do ok. czwartego roku życia. Właśnie ten lęk, sposób jego przeżywania oraz stopień, w jakim dziecko przejdzie proces separacji i indywiduacji, będą mieć istotny wpływ na jego późniejszy stosunek do zmian. Dzieci boją się nowych sytuacji, ponieważ często wiążą się one z naruszeniem ich poczucia bezpieczeństwa, odseparowaniem od opiekunów i koniecznością stawienia czoła nowym doświadczeniom. Przy radzeniu sobie z lękiem separacyjnym oraz każdym innym rodzajem lęku bardzo ważna jest postawa rodziców: jeśli sami są pełni obaw i strachu, dziecko z dużym prawdopodobieństwem przejmie ich emocje. Trudności i zaburzenia adaptacyjne W przypadku gdy dziecko nie radzi sobie z nową sytuacją czy nowym zdarzeniem, mogą pojawić się u niego trudności lub zaburzenia adaptacyjne. Trudności adaptacyjne najczęściej dotyczą pójścia dziecka do żłobka, przedszkola czy nowej szkoły i wynikają ze znalezienia się w zupełnie nowej grupie społecznej i w nieznanych dotąd okolicznościach. Wiążą się z poczuciem lęku przed opuszczeniem przez rodzica, a także poczuciem braku akceptacji ze strony rówieśników. Po jakimś czasie – czasem dłuższym, innym razem krótszym, w zależności od osoby – trudności te mijają, a dziecko zaczyna akceptować sytuację, w której się znalazło, i czerpie satysfakcję z przeniknięcia do nowej grupy społecznej. Zaburzenia adaptacyjne są z kolei skoncentrowane wokół takich emocji, jak strach, lęk, poczucie bezsensu, beznadziei czy wszechogarniającego smutku. Przyczyną pojawienia się tych zaburzeń może być np. choroba w rodzinie, śmierć bliskiej osoby czy odrzucenie przez grupę rówieśniczą. Zaburzenia adaptacyjne to ostra stresowa reakcja natury psychicznej na pojawiające się trudności. Objawiają się one nerwowością, zaburzeniami łaknienia i snu, płaczliwością, rozdrażnieniem czy impulsywnością. W przeciwieństwie do trudności w dostosowaniu się do otoczenia zaburzenia adaptacyjne trwają dłużej, nie mijają samoistnie i uniemożliwiają normalne, codzienne funkcjonowanie. Przygotowanie do adaptacji Mimo że ostatecznie dziecko, bez względu na wiek, będzie musiało poradzić sobie z każdą zmianą samodzielnie, można wprowadzić pewne działania zaradcze, które pomogą mu zmierzyć się z zaplanowaną lub nieoczekiwaną zmianą sytuacji. Dzięki temu przedszkolak zostanie wyposażony w skuteczne narzędzia, które w połączeniu z jego cechami osobowościowymi mogą pozytywnie wpłynąć na umiejętność dostosowania się do okoliczności. Poniżej zaprezentowano obszary, nad którymi dobrze pracować, oraz działania, które warto podjąć, by przygotować dziecko do zmierzenia się ze zmianą: • samodzielność – jeśli opiekunowie uczą dziecko samodzielności w różnych obszarach (nie tylko z zakresie kwestii samoobsługowych, lecz także samodzielności poznawczej) oraz akceptują jego przejawy autonomii, będzie mu znacznie łatwiej zaakceptować zmiany w swoim życiu, • pewność siebie – wiara we własne siły i możliwości na pewno pomoże dziecku dostosować się do nowej sytuacji, warto więc chwalić malucha za określone postawy i zachowania, • otwartość na doświadczenia – kształtowanie tej cechy wpłynie na ciekawość poznawczą, dobrze więc zachęcać dziecko do eksplorowania otoczenia, • akceptacja siebie – dziecko powinno akceptować swoje umiejętności i możliwości, nawet jeśli nie są one na takim poziomie, jak by chciało; ważna jest motywacja do działania, • odporność na stres – nauka radzenia sobie ze stresem, odpowiednie zarządzanie nim i gospodarowanie poprzez naukę technik relaksacyjnych, zabawy odprężające, • wcześniejsze oswajanie z nadchodzącą zmianą – jeśli można przewidzieć pojawienie się nowej sytuacji, warto przygotować na nią dziecko poprzez wcześniejsze rozmowy, • odwoływanie się do przeszłości w przypadku starszego dziecka – ważne, by przypominać dziecku o tym, co przeszło, z jakimi sytuacjami miało już do czynienia i co najważniejsze: że z powodzeniem sobie z nimi poradziło; rodzice mogą się również odwołać do własnych pozytywnych doświadczeń – takie rozmowy zmotywują malucha do działania, dzięki czemu łatwiej poradzi sobie z kolejnymi nowymi sytuacjami, • wsparcie rodzica, jego obecność, prezentowana postawa i otwartość – dziecko powinno mieć poczucie, że zawsze może liczyć na pomoc rodzica, • ogólne samopoczucie dziecka – zadbanie, by dziecko rozwijało się w przyjaznej atmosferze i bezpiecznym otoczeniu, bez narażania go na niepotrzebne konflikty, • stopniowe wprowadzanie zmian – bardzo ważne, by w miarę możliwości nie wprowadzać kilku zmian naraz, dużo lepiej jest rozłożyć je w czasie i stopniowo przygotować na nie dziecko (zbyt wiele jednoczesnych zmian może doprowadzić do wystąpienia u malucha zbyt wysokiego poziomu lęku i powodować trudności w radzeniu sobie z kolejnymi zmianami). Postawa otwarta u dziecka Dziecko, które dobrze znosi zmiany, cechuje się: • samodzielnością – odgrywa ona dużą rolę w dopasowywaniu się do zmian, obejmuje zarówno samodzielność motoryczną, jak i – przede wszystkim – samodzielność działania i myślenia; dziecku, które jest samodzielne i ma świadomość posiadanych umiejętności, łatwiej będzie poradzić sobie z nadchodzącą zmianą, wykorzysta bowiem posiadane kompetencje, aby się przystosować, • pewnością siebie – czyli wiarą w siebie i wykształconym poczuciem sprawstwa, • elastyczną zaradnością – czyli umiejętnością dostosowania się do danej sytuacji pod względem emocji oraz zachowania bez względu na okoliczności, • dojrzałością emocjonalną – zdolnością do panowania nad swoimi emocjami i reakcjami, umiejętnością dostosowania reakcji do danej sytuacji oraz wyrażania emocji w sposób społecznie akceptowalny. Podsumowanie Należy pamiętać, że to, jak dziecko będzie podchodzić do pojawiających się zmian, w dużej mierze zależy od postawy jego opiekunów oraz wsparcia, jakie zostanie mu okazane. Oczywiście duże znaczenie mają też cechy osobowościowe samego dziecka, jego temperament oraz wiek. Nie bez znaczenia są również styl przywiązania do rodziców, jaki dziecko wypracowało w wieku niemowlęcym, oraz kwestie związane z dotychczasowymi doświadczeniami malucha. Bibliografia: • A. Batura, M. Chyża, K. Pyrgiel, Przedszkolak na start. Jak dobrze zacząć?, „Wychowanie w Przedszkolu” 2013, nr 6. • A. Janowicz, Zaburzenia adaptacyjne – czym są? Jak sobie radzić w trudnej sytuacji?, https://www.hellozdrowie.pl/czym-sa-zaburzenia-adaptacyjne-jak-sobie-radzic-w-trudnej-sytuacji [dostęp: 22 marca 2022]. • M. Kielbratowska, Zmiana w życiu dziecka – oswajamy nowe i nieznane, http://www.poradnia.gfo.pl/artykuly/zmiana-w-zyciu-dziecka---oswajamy-nowe-i-nieznane [dostęp: 22 marca 2022]. • A. Nuckowska, E. Krogulska, A. Siudut-Stajura, J. Jeżak, O. Trybel, M. Musiał, M. Trzewik, Jak zrozumieć małe dziecko, Łódź 2019.