STAN PRAWNY NA 18 MARCA 2022 Wyposażenie pracowni szkolnych w kontekście ergonomii Opracowała: Małgorzata Celuch, nauczycielka, przez kilka lat na stanowisku wicedyrektora szkoły; zaktualizował: Michał Łyszczarz, prawnik, autor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz licznych publikacji z zakresu prawa oświatowego, prawa pracy, finansów publicznych i funkcjonowania samorządu terytorialnego, uznany prelegent i szkoleniowiec, wykładowca toruńskiej i bydgoskiej Wyższej Szkoły Bankowej, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, przez lata tworzył trzon Wydziału Nadzoru Prawnego Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (Dz.U. z 2021 r. poz. 1082), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1604), • PN-EN 1729–1:2007 Meble. Krzesła i stoły dla instytucji edukacyjnych. Część 1: Wymiary funkcjonalne, • PN-EN 1729–2:2007 Meble. Krzesła i stoły dla instytucji edukacyjnych. Część 2: Wymagania bezpieczeństwa i metody badań. Podstawowe obowiązki Zgodnie z art. 68 ust. 1 Ustawy Prawo oświatowe dyrektor szkoły lub placówki: • sprawuje opiekę nad uczniami oraz stwarza warunki harmonijnego rozwoju psychofizycznego poprzez aktywne działania prozdrowotne – pkt 3, • wykonuje zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę lub placówkę – pkt 6. § 9 Rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach z kolei zawiera ogólne wymagania dotyczące pomieszczeń szkolnych: • w pomieszczeniach szkoły i placówki zapewnia się właściwe: oświetlenie, wentylację, ogrzewanie, • sprzęty, z których korzystają osoby pozostające pod opieką szkoły lub placówki, dostosowuje się do wymagań ergonomii, • szkoły i placówki nabywają wyposażenie posiadające odpowiednie atesty lub certyfikaty. Wyposażenie sal lekcyjnych Wiele dzieci w wieku szkolnym cierpi na wady postawy. Z pewnością wpływ na to mają warunki, w jakich uczniowie spędzają w szkole po kilka godzin dziennie – głównie siedząc w szkolnych ławkach. Aby zniwelować negatywne skutki spędzania tak dużej ilości czasu w jednej pozycji, należy dostosować ławki i krzesła dzieci do ich wzrostu, zgodnie z zasadami ergonomii. Ważne! Ławka szkolna i krzesło, dobrane prawidłowo do potrzeb każdego ucznia, mogą mieć duży wpływ na kształtowanie jego prawidłowej postawy ciała, nie powodując ani nie pogłębiając wad postawy. Wymiary tych mebli powinny być dostosowane do wzrostu i proporcji ciała ucznia. Właściwy dobór sprzętów szkolnych daje możliwość w miarę wygodnego spędzania wielu godzin w pozycji siedzącej, nie powodując szybkiego zmęczenia. Nieodpowiadające normom ławki i krzesła mogą: • przyczyniać się do powstawania oraz pogłębiania wady postawy, • powodować wady wzroku (jeśli dziecko nie zachowuje właściwej odległości od blatu ławki), • wpływać negatywnie na pracę narządów wewnętrznych, • zmuszać dziecko do większego wysiłku fizycznego, • przyspieszać poczucie zmęczenia, znużenia, • zmniejszać wydajność i tempo pracy. Polska Norma Wymagania prawidłowego wyposażenia w meble pracowni szkolnych określają dwie Polskie Normy: • PN-EN 1729–1:2007 Meble. Krzesła i stoły dla instytucji edukacyjnych. Część 1: Wymiary funkcjonalne, • PN-EN 1729–2:2007 Meble. Krzesła i stoły dla instytucji edukacyjnych. Część 2: Wymagania bezpieczeństwa i metody badań. Normy te obowiązują od 2007 r. W stosunku do funkcjonujących wcześniej została w nich powiększona liczba rozmiarów krzeseł i ławek z 6 (od 1 do 6) aż do 8 (od 0 do 7), dając tym samym jeszcze więcej możliwości dostosowania rozmiarów mebli do budowy dziecka. Norma przewiduje 8 rozmiarów mebli ponumerowanych od 0 do 7, każdemu z nich odpowiada określony wzrost ucznia. Numerom zestawów szkolnych odpowiadają kody kolorystyczne. Znakowanie Znakowanie krzeseł i ławek szkolnych powinno być czytelne i trwałe. Wskazane jest, aby zawierało ono co najmniej następujące informacje: • numer rozmiaru lub kod koloru albo jedno i drugie, • na meblach regulowanych oznakowanie zakresu numerów rozmiarów, • nazwa i/lub nazwa handlowa i/lub nazwa i adres producenta lub jego autoryzowanego przedstawiciela w formie pełnej lub skróconej, pod warunkiem, że skrót umożliwia identyfikację producenta i/lub jego autoryzowanego przedstawiciela, • data produkcji, określająca co najmniej rok i miesiąc produkcji. Ważne! Meble szkolne, przy których siedzą dzieci, powinny być właściwie skompletowane. Przy stole oznakowanym określonym numerem lub określonym kolorem nie może stać krzesło oznakowane innym numerem lub innym kolorem. W niektórych szkołach spotkać można przymiary wzrostowe, tzn. listwy z namalowanymi kolorami na określonych wysokościach – zgodnie z obowiązującą tabelą kodów kolorów. Umożliwiają one szybkie sprawdzenie wzrostu dziecka i skontrolowanie, czy stanowisko jest dostosowane do jego wzrostu. Zasady prawidłowego doboru rozmiaru mebli szkolnych • rozmiar krzeseł i ławek powinien być prawidłowo oznakowany, zgodnie z Polskimi Normami, aby umożliwić sprawny dobór przez ucznia stanowiska dostosowanego do jego wzrostu, • zestaw mebli powinien posiadać tę samą cechę, tzn. numeracja lub kolor ławki musi odpowiadać numeracji lub kolorystyce krzesła, aby stanowisko pracy ucznia składało się z kompletu: ławki i krzesła dostosowanego do tego samego rozmiaru lub wzrostu ucznia, • jeżeli uczniowie nie spędzają wszystkich lekcji w jednej sali, lecz odbywają zajęcia w różnych salach lekcyjnych, należy zadbać, aby znajdowały się w nich meble w kilku (co najmniej trzech) rozmiarach. Zwiększy to szanse uczniów na naukę przy odpowiednim dla ich wzrostu stanowisku pracy, • ławki w salach lekcyjnych powinny być ustawione tak, aby dzieci o najniższym wzroście znajdowały się z przodu, najbliżej tablicy, a im dalej od tablicy, tym powinny w nich siedzieć coraz wyższe dzieci. W ten sposób wyżsi uczniowie nie będą zasłaniali tablicy niższym, • pierwsze ławki nie powinny znajdować się zbyt blisko tablicy. Pierwszy rząd ławek powinien być oddalony od tablicy o około 2,2 m, • kolor tablicy szkolnej powinien kontrastować z kolorem używanej kredy. Powierzchnia tablicy powinna być gładka i matowa, pozbawiona połysku, aby światło nie pozostawiało na niej refleksów utrudniających czytanie, • stanowiska pracy muszą być prawidłowo oświetlone. Obowiązujące normy określają, że minimalne oświetlenie powinno posiadać natężenie 100 lx, a w przypadku pracy precyzyjnej – ponad 300 lx. Gdy meble nie są oznakowane? Jeżeli meble szkolne nie są oznakowane zgodnie z obowiązującymi normami, można wykonać następujące czynności: • pomiar ławek i krzeseł, • sprawdzenie, jakim rozmiarom Polskiej Normy odpowiadają, • oznakowanie ich zgodnie z obowiązującymi normami, np. poprzez oklejenie stopek taśmą w odpowiednim kolorze, • wykonanie plansz na podstawie normy i umieszczenie ich w salach – plansze powinny zawierać numery wielkości ławek i krzeseł przypisane do wzrostu uczniów w pozycji stojącej lub kody kolorystyczne poszczególnych numerów wielkości, • dokonanie pomiaru wzrostu uczniów, • przypisanie uczniom stanowisk najbardziej zbliżonych do budowy ciała, • dokonanie przeglądu mebli szkolnych znajdujących się na terenie szkoły pod kątem faktycznych potrzeb, wynikających z pomiaru wzrostu uczniów; przy kolejnych zakupach mebli należy uwzględniać dane wynikające z przeglądu. Zasady prawidłowego siedzenia • podeszwy stóp w butach powinny płasko spoczywać na podłodze, • między udami a płytą stołu powinien być zachowany prześwit, umożliwiający swobodne poruszanie nogami, • uda od spodu nie powinny być uciśnięte przez krawędź siedziska, • wysokość stołu powinna być dobrana tak, żeby łokcie w przybliżeniu były na tym samym poziomie co przednia krawędź płyty stołu, gdy ramiona pionowo swobodnie zwisają, • oparcie krzesła powinno sztywno podpierać plecy w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, • przednia krawędź siedziska nie powinna dotykać tylnej powierzchni podudzia, • między podparciem lędźwiowym a siedziskiem powinien być zachowany odpowiedni odstęp, umożliwiający swobodny ruch części siedzeniowej ciała. Apteczka Zgodnie z § 20 Rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach w pomieszczeniach takich jak: • pokój nauczycielski, • gabinet nauczycieli wychowania fizycznego, • sala gimnastyczna, • pracownie szkolne, • warsztaty szkolne, • laboratoria powinny znajdować się właściwie wyposażone apteczki zaopatrzone w środki niezbędne do udzielania pierwszej pomocy i instrukcję o zasadach udzielania tej pomocy. Warsztaty, laboratoria, pracownie oraz stanowiska praktycznej nauki zawodu Ze szczególną starannością należy zadbać o bezpieczne warunki przebywania uczniów w miejscach bardziej zagrożonych, w których jest większe prawdopodobieństwo zaistnienia sytuacji zagrażających bezpieczeństwu, zdrowiu i życiu uczniów oraz nauczyciela. Miejscami takimi są warsztaty, laboratoria i pracownie szkolne – z racji znajdujących się tam urządzeń i maszyn, substancji i preparatów chemicznych itp. Zasady zapewnienia bezpieczeństwa, związane z prowadzeniem zajęć lekcyjnych w takich miejscach, opisane są w Rozporządzeniu w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach. Podstawowe zasady dotyczące wyposażenia • wszystkie miejsca pracy oraz pomieszczenia, do których dostęp osobom nieuprawnionym jest wzbroniony, muszą być odpowiednio oznakowane i zabezpieczone przed swobodnym do nich dostępem. • maszyny i inne urządzenia techniczne: o powinny być utrzymywane w stanie zapewniającym pełną sprawność działania oraz bezpieczeństwo pracy i nauki, o muszą być wyposażone w zabezpieczenia chroniące przed:  urazami,  działaniem substancji szkodliwych dla zdrowia,  porażeniem prądem elektrycznym,  szkodliwymi wstrząsami,  nadmiernym hałasem,  działaniem wibracji,  promieniowaniem, • stwierdzeniu niesprawności lub uszkodzenia urządzenia należy: o zadbać o jego naprawę, o oznaczyć w sposób wyraźny i widoczny, o zabezpieczyć przed możliwością jego uruchomienia. • urządzenia i narzędzia, którymi mają posługiwać się uczniowie, powinny być dostosowane do ich wzrostu i siły, zgodnie z obowiązującymi normami narzędzi przeznaczonych dla uczniów, • jeżeli ze stanowisk pracy korzystać mają osoby niepełnosprawne, koniecznie trzeba dostosować je do potrzeb wynikających z ich niepełnosprawności, • w warsztatach, laboratoriach i pracowniach należy wywiesić w widocznym i łatwo dostępnym miejscu regulamin, określający zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, obowiązujący w danym pomieszczeniu, • przy każdej maszynie i urządzeniu technicznym lub w ich pobliżu powinna zostać wywieszona dobrze widoczna instrukcja bezpiecznej obsługi, • w zależności od kierunku szkolenia, w laboratoriach, warsztatach, pracowniach szkolnych oraz w zakładach pracy, w których uczniowie odbywają praktyczną naukę zawodu, stosuje się branżowe przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy. Pracownia komputerowa Właściwe zastosowanie zasad ergonomii ma szczególne znaczenie podczas urządzania pracowni komputerowej. W sali tej uczniowie spędzają cały czas, pracując przy komputerach, należy więc zadbać o właściwe ustawienie sprzętu komputerowego: • monitor powinien być ustawiony bezpośrednio na blacie, a nie na podwyższeniu, • najlepiej, jeśli monitory ustawione będą bokiem do okien, • źródła światła nie powinny utrudniać widoczności zawartości monitora, • należy zadbać o zachowanie odległości pomiędzy stanowiskami, • klawiatura i mysz powinny znajdować się na blacie lub wysuwanej szufladzie, • krzesło powinno być biurowe, • jeśli z tej samej pracowni komputerowej korzystają dzieci w różnym wieku, np. klasy od I do VI szkoły podstawowej, byłoby dobrze, gdyby młodsze dzieci mogły używać podnóżków. Pracownia chemiczna • pracownia chemiczna powinna składać się z sali przeznaczonej do wykonywania przez uczniów ćwiczeń i doświadczeń pod kierunkiem nauczyciela oraz z przyległego do sali pokoju, będącego miejscem, w którym nauczyciel przygotowuje materiały do lekcji, • w widocznym miejscu powinien być wywieszony regulamin pracowni chemicznej, • podłoga pracowni chemicznej powinna być wyłożona tworzywem, które – zgodnie z wymogami – będzie materiałem odpornym na działanie kwasów i zasad oraz nie będzie mieć szczelin, w których gromadziłyby się substancje szkodliwe dla zdrowia, • w pracowni powinien znajdować się stół demonstracyjny oraz stanowiska pracy uczniów, wyposażone w sposób pozwalający na wykonywanie ćwiczeń dostosowanych do programu nauczania chemii na danym szczeblu nauczania w danej szkole, zgodnego z podstawą programową, • stół demonstracyjny i stoły uczniowskie powinny być wykonane z materiałów odpornych na działanie kwasów, zasad i roztworów organicznych oraz działanie temperatury, • w sali przeznaczonej do ćwiczeń powinno być zamontowane dygestorium, • sala ćwiczeń musi mieć zamontowane zasłony lub rolety, aby było możliwe zaciemnienie pomieszczenia, • substancje i preparaty chemiczne powinny być umieszczone w odpowiednich pojemnikach opatrzonych napisami, zawierającymi: o nazwę substancji lub preparatu, o informacje o ich niebezpieczeństwie lub szkodliwości dla zdrowia, • substancje i preparaty niebezpieczne muszą być przechowywane w zamkniętych pomieszczeniach, specjalnie przystosowanych do tego celu. Sala oddziału przedszkolnego Sala przeznaczona do takich zajęć powinna składać się z dwóch części: • część edukacyjna – powinna być wyposażona w tablicę, stoliki i krzesełka dostosowane do wzrostu dzieci, pomoce dydaktyczne, zgodne ze standardami oraz posiadające odpowiednie certyfikaty jakości i bezpieczeństwa, • część rekreacyjna – powinna być wyposażona w zabawki, gry, książeczki, kredki, farbki itd. oraz dywan w miejscu przeznaczonym na zabawę na podłodze. Wszystkie elementy wyposażenia powinny posiadać atesty i certyfikaty. Meble przeznaczone dla oddziału przedszkolnego powinny być: • w odpowiednich rozmiarach dostosowanych do wzrostu dzieci, • o odpowiednim profilu siedzeń, • pozbawione ostrych krawędzi, niebezpiecznie wystających części, • w odpowiedniej, niedrażniącej kolorystyce. Ważne! Istotne jest właściwe rozplanowanie usytuowania poszczególnych części pomieszczenia tak, aby zapewnić odpowiednią przestrzeń do zabawy i wypoczynku dla dzieci.