STAN PRAWNY NA 18 STYCZNIA 2022 Dodatkowe wynagrodzenie roczne Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz szeregu publikacji z zakresu prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracow-ników jednostek sfery budżetowej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1872), • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1762), • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wy-nagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. z 1997 r. Nr 14 poz. 2 ze zm.). Zgodnie z art. 1 ust. 2 Ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocz-nym dla pracowników jednostek sfery budżetowej „trzynastka” przysługuje pracownikom: 1) państwowych jednostek sfery budżetowej, dla których środki na wynagrodzenia są kształtowane na podstawie odrębnej ustawy, 2) zatrudnionym w urzędach organów władzy publicznej, kontroli, ochrony prawa oraz sądach i trybunałach, wymienionych w art. 139 ust. 2 Ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, 3) samorządowych jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych prowadzących gospodarkę finansową na zasadach określonych w Ustawie o finansach publicznych, 4) biur poselskich, senatorskich lub poselsko-senatorskich oraz klubów, kół albo zespołów parlamentarnych. Stosownie do pkt 3 Ustawa ta ma zastosowanie do przedszkoli samorządowych, prowadzo-nych w formie jednostki budżetowej. Prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego pra-cownik nabywa – według art. 2 ust. 1 Ustawy – po przepracowaniu u danego pracodawcy całego roku kalendarzowego. Przepracowanie krótszego okresu daje – zgodnie z ust. 2 tej regulacji – prawo do „trzynastki” w wymiarze proporcjonalnym, jednak pod warunkiem, że okres ten wyniesie co najmniej sześć miesięcy. Tego rodzaju wyjątek miałby zastosowanie do nauczycieli, ale wyłącznie tych, którzy praco-waliby u danego pracodawcy od początku roku kalendarzowego i jednocześnie zakończyliby pracę z końcem roku szkolnego, czyli 31 sierpnia danego roku kalendarzowego. Ustawodawca przewidział jednak prawo do „trzynastki” także dla nauczycieli zatrudnionych od 1 września do końca roku kalendarzowego, czyli przez cztery miesiące. Stosownie bowiem do art. 2 ust. 3 pkt 1 Ustawy przepracowanie co najmniej sześciu miesięcy warunkujących nabycie prawa do wynagrodzenia rocznego nie jest wymagane w przypadku nawiązania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem i nauczycielem akademickim zgodnie z organizacją pracy szkoły (szkoły wyższej). Przepis ten ma oczywiście zastosowanie także do przedszkoli. Warto zauważyć, że przepis wymienia również likwidację jednostki i zatrudnienie w kolejnym miejscu pracy jako okoliczność wyłączającą obowiązek przepracowania sześciu miesięcy dla uzyskania prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego. Wyjątek ten ma zastosowanie do przedszkoli samorządowych, w przypadku likwidacji takiej jednostki bowiem i rozpoczęcia pracy w nowym miejscu nie od września, lecz np. od października, nadal można uznać, że podjęcie zatrudnienia w nowym przedszkolu będzie miało miejsce w związku z likwidacją poprzedniego zakładu pracy. U kolejnego należy więc również naliczyć proporcjonalnie „trzynastkę”. Zatrudnienie do końca zajęć w roku szkolnym Często spotykanym rozwiązaniem jest zatrudnianie nauczyciela do końca zajęć w danym roku szkolnym. Jeżeli np. organ prowadzący przewiduje przerwę w działalności przedszkola w miesiącach wakacyjnych, co jest dopuszczalne pomimo tego, że przedszkole nie jest jed-nostką feryjną, to prawo do „trzynastki” nauczyciela zależeć będzie od tego, do którego dnia czerwca będzie on pracował. Jeśli okres zatrudnienia zakończy się z końcem czerwca, wów-czas uznać należy, że nauczyciel przepracuje wymagane sześć miesięcy i nabędzie prawo do „trzynastki”. Jeżeli jednak zakończy zatrudnienie wcześniej, np. w okolicach 20 czerwca, czyli w terminie zbliżonym do tego, w którym kończą się zajęcia w szkołach, wówczas wymagany okres nie zostanie przepracowany. Zwolnienie lekarskie Zwolnienie lekarskie może wpłynąć na uprawnienie do dodatkowego wynagrodzenia roczne-go. Jak orzekł Sąd Najwyższy w Uchwale z dnia 7 lipca 2011 r. (III PZP 3/11), okresy pobie-rania przez pracownika niezdolnego do pracy wynagrodzenia i zasiłku chorobowego nie pod-legają wliczeniu do sześciomiesięcznego okresu przepracowanego w danym roku kalenda-rzowym, wymaganego do nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego na pod-stawie art. 2 ust. 2 Ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej. Sąd Najwyższy podzielił w ten sposób stanowisko zajęte już wcześniej, w Uchwale z dnia 25 lipca 2003 r. (III PZP 7/03 OSNP 2004 nr 2 poz. 26), według której warunkiem nabycia prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego w pełnej wysokości jest efektywne przepra-cowanie u danego pracodawcy pełnego roku kalendarzowego. Jak czytamy w uzasadnieniu: (...) w ust. 3 art. 2 wyliczone są sytuacje, kiedy pracownik nabywa prawo do proporcjonalnego wynagrodzenia rocznego pomimo nieprzepracowania u danego pracodawcy 6 miesięcy (…). Wyliczenie przypadków, kiedy przepracowanie 6 miesięcy warunkujących nabycie prawa do dodatkowego wynagrodzenia rocznego nie jest wymagane, trzeba uznać, biorąc pod uwagę redakcję art. 2 ust. 3 Ustawy, za wyczerpujące. Innymi słowy, tylko okoliczności wymienione w art. 3 ust. 2 Ustawy o dodatkowym wynagro-dzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej dają prawo do „trzynastki” po-mimo tego, że pracownik nie przepracował sześciu miesięcy w roku kalendarzowym. Przepis ten ma zastosowanie do przedszkoli i dotyczy zatrudnienia od 1 września danego roku. Inne wymienione w tym przepisie okoliczności to: • zatrudnienie pracownika do pracy sezonowej, jeżeli umowa o pracę została zawarta na sezon trwający nie krócej niż trzy miesiące, • powołanie pracownika do czynnej służby wojskowej albo skierowania do odbycia służby zastępczej, • rozwiązanie stosunku pracy w związku z: o przejściem na emeryturę, rentę szkoleniową albo rentę z tytułu niezdolności do pracy lub świadczenie rehabilitacyjne, o przeniesieniem służbowym, powołaniem lub wyborem, o likwidacją pracodawcy albo zmniejszeniem zatrudnienia z przyczyn dotyczących pracodawcy, o likwidacją jednostki organizacyjnej pracodawcy lub jej reorganizacją; • podjęcie zatrudnienia: o w wyniku przeniesienia służbowego, o na podstawie powołania lub wyboru, o w związku z likwidacją poprzedniego pracodawcy albo ze zmniejszeniem zatrud-nienia z przyczyn dotyczących tego pracodawcy, o w związku z likwidacją jednostki organizacyjnej poprzedniego pracodawcy lub jej reorganizacją, o po zwolnieniu z czynnej służby wojskowej albo po odbyciu służby zastępczej; • korzystanie: o z urlopu wychowawczego, o z urlopu macierzyńskiego, o z urlopu ojcowskiego, o z urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, o z urlopu dla poratowania zdrowia, o przez nauczyciela lub nauczyciela akademickiego z urlopu do celów naukowych, artystycznych lub kształcenia zawodowego; • korzystanie z urlopu rodzicielskiego, • wygaśnięcie stosunku pracy w związku ze śmiercią pracownika. Przepis nie przywołuje zwolnienia lekarskiego, nie jest on więc okresem, który podlega wli-czeniu do okresu uprawniającego do dodatkowego wynagrodzenia rocznego. W przypadku gdy nauczyciel zatrudniony do 30 czerwca danego roku kalendarzowego przepracował sześć miesięcy, ale chorował w tym czasie, to okres zwolnienia zostanie uznany za nieefektywnie przepracowany, w związku z czym nauczyciel prawa do uzyskania dodatkowego wynagro-dzenia rocznego nie nabędzie. Przebywanie w stanie nieczynnym Stan nieczynny jest instytucją przewidzianą przez Kartę nauczyciela. Zgodnie z jej art. 20 ust. 1 pkt 2 dyrektor w przypadku: • likwidacji jednostki oświatowej, • zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów, • zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć – rozwiązuje z nim stosunek pracy lub na wniosek nauczyciela przenosi go w stan nieczynny. Nauczyciel przeniesiony w stan nieczynny zachowuje prawo do comiesięcznego wynagro-dzenia zasadniczego oraz prawo do innych świadczeń pracowniczych, a dyrektor ma obowią-zek przywrócenia do pracy w pierwszej kolejności nauczyciela pozostającego w stanie nie-czynnym w razie powstania możliwości podjęcia przez nauczyciela pracy w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony lub na okres, na który została zawarta umowa. Z upływem okresu sześciomiesięcznego wygasa stan nieczynny, a wraz z nim – stosunek pracy nauczyciela. Jeśli – przyjmijmy – nauczyciel otrzymał wypowiedzenie, które powinno zawierać informację o możliwości przejścia w stan nieczynny, ale zgodnie z wymogiem art. 20 ust. 5c KN w ter-minie do 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia stosunku pracy dostarczył pracodawcy pisemny wniosek o przeniesienie w stan nieczynny, to wniosek ten spowoduje, że wypowie-dzenie stanie się bezskuteczne. Stan nieczynny trwa będzie od 1 września do końca lutego następnego roku. Z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym stosunek pracy wygaśnie. Przebywanie w stanie nieczynnym, podobnie jak zwolnienie lekarskie, nie uprawnia do naby-cia „trzynastki”. Jeżeli nauczyciel przebywał w stanie nieczynnym na początku roku kalenda-rzowego, np. do stycznia, a następnie został przywrócony do pracy, ponieważ pojawiła się taka możliwość, to jego uprawnienie do dodatkowego wynagrodzenia rocznego będzie zależa-ło od tego, jak długo będzie zatrudniony. Przyjmując, że będzie pracował do końca roku ka-lendarzowego, prawo do „trzynastki” nabędzie, jeżeli jednak rozwiąże stosunek pracy z koń-cem czerwca, to warunek efektywnego przepracowania co najmniej sześciu miesięcy nie zo-stanie spełniony i dodatkowe wynagrodzenie roczne nie będzie przysługiwało. Okres gotowości do pracy Zgodnie z art. 4 ust. 1 Ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jed-nostek sfery budżetowej wynagrodzenie roczne ustala się w wysokości 8,5 proc. sumy wyna-grodzenia za pracę otrzymanego przez pracownika w ciągu roku kalendarzowego, za który przysługuje to wynagrodzenie, uwzględniając wynagrodzenie i inne świadczenia ze stosunku pracy przyjmowane do obliczenia ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy, a także wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy. Chcąc natomiast ustalić składniki wynagrodzenia przyjmowane do obliczenia ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy, należy odwołać się do regulacji § 6 Rozporządzenia MPiPS z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczyn-kowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop. Stosownie do tego przepisu wynagrodzenie za czas urlopu wypoczynkowego ustala się z uwzględnieniem wynagrodzenia i innych świadczeń ze stosunku pracy, z wyłączeniem: 1) jednorazowych lub nieperiodycznych wypłat za spełnienie określonego zadania bądź za określone osiągnięcie, 2) wynagrodzenia za czas gotowości do pracy oraz za czas nie zawinionego przez pra-cownika przestoju, 3) gratyfikacji (nagród) jubileuszowych, 4) wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego, a także za czas innej usprawiedli-wionej nieobecności w pracy, 5) ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy, 6) dodatkowego wynagrodzenia radcy prawnego z tytułu zastępstwa sądowego, 7) wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy wskutek choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną. Wynagrodzenie za czas gotowości i przestoju nie podlega więc wliczeniu do wynagrodzenia, a co za tym idzie, nie może być uwzględniane przy obliczaniu „trzynastki”. Zatrudnienie pracownika administracji i obsługi od 1 września Zatrudnienie od 1 września danego roku kalendarzowego może dotyczyć również pracowni-ków niepedagogicznych. Nie obejmuje ich jednak wyjątek wskazany w art. 3 ust. 2 pkt 1 Ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej. Pracownik niepedagogiczny, zatrudniony od 1 września, nie będzie miał prawa do dodatko-wego wynagrodzenia rocznego. Zatrudnienie od 3 września W 2019 r. 1 września wypadał w niedzielę, rok wcześniej była to sobota, w efekcie czego nauczyciele podpisywali umowy o pracę dopiero w poniedziałek, czyli 3 września. Rodziło to wątpliwości w związku z przysługującym im prawem do dodatkowego wynagrodzenia rocz-nego. Ówczesne Ministerstwo Edukacji Narodowej słusznie zauważyło, że nauczycielom, którzy nawiązali stosunek pracy 3 września 2018 r., przysługuje prawo do „trzynastki”. Co prawda art. 2 ust. 3 pkt 1 Ustawy stanowi, że przepracowanie co najmniej sześciu miesięcy nie jest wymagane w przypadku nawiązania stosunku pracy w trakcie roku kalendarzowego z nauczycielem zgodnie z organizacją pracy szkoły, nie oznacza to jednak, że w każdym wy-padku tylko zatrudnienie 1 września daje prawo do dodatkowego wynagrodzenia rocznego. Jeżeli z uwagi na wypadające z początkiem roku szkolnego dni weekendowe nie było możli-wości zawarcia umowy o pracę 1 września, to przyjęcie interpretacji zakładającej nieuzyskanie z tego powodu prawa do „trzynastki” należy uznać za nieuzasadnione. Pamiętać przy tym należy, że 2018 r. był szczególny. W 2021 r. 1 września przypadł w środę, w 2022 r. był to czwartek. Jeżeli w tych latach nauczyciel został zatrudniony 2 lub 3 września, nie będzie wówczas podstaw do wypłacenia „trzynastki”.