STAN PRAWNY NA 2 LUTEGO 2022 Obowiązek zapewnienia posiłku Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz licznych publikacji z zakresu prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1082), • Ustawa z dnia 22 listopada 2018 r. o zmianie ustawy Prawo oświatowe, ustawy o systemie oświaty oraz niektórych innych ustaw (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2245 ze zm.), • Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lipca 2009 r. (I OSK 1450/08). Od 1 września 2022 r. obowiązywać będzie nowa regulacja Prawa oświatowego, czyli art. 106a dotyczący obowiązku zapewnienia posiłku. Zgodnie z jego zapisem szkoły podstawowe będą musiały zapewnić uczniom jeden gorący posiłek w ciągu dnia i stworzyć im możliwość jego spożycia w czasie pobytu w placówce. Obecnie przepisem odnoszącym się do tej materii jest art. 106 Prawa oświatowego, który w ust. 1 stanowi, że w celu zapewnienia prawidłowej realizacji zadań opiekuńczych, w szczególności wspierania prawidłowego rozwoju uczniów, szkoła może zorganizować stołówkę. Treść tej regulacji nie jest zatem kategoryczna, bowiem skoro szkoła „może” zorganizować stołówkę, to oczywiście nie ma takiego obowiązku. Taka interpretacja jest powszechnie akceptowana, ale co istotne, uznaje się również, że w przypadku przedszkoli należy przyjąć odmienne rozumienie tych regulacji z uwagi na Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lipca 2009 r., w którym stwierdza się, że „(…) organizowanie stołówki szkolnej nie jest obowiązkowe, natomiast organizowanie wyżywienia w przedszkolach jest konieczne ze względu na wiek pozostawianych tam dzieci”. O ile więc organ prowadzący szkołę może faktycznie zadecydować, czy będzie w niej organizował stołówkę, tak w przypadku organu prowadzącego przedszkole sprawa jest już utrudniona. Można oczywiście tutaj podnosić, że przepisy dotyczące szkół i przedszkoli brzmią dokładnie tak samo i nie ma regulacji szczególnej, która wskazywałaby wprost, że obowiązki organu prowadzącego przedszkole należy jednak traktować w sposób odmienny. Nie istnieje regulacja, która stanowi, że przedszkole „organizuje” stołówkę, ale jedynym źródłem interpretacji, iż faktycznie taki obowiązek istnieje, jest wspomniane orzecznictwo powołujące się na wiek dzieci i fakt, że tak młodzi uczniowie powinni posiłek w przedszkolu otrzymać. Zasady te ulegną zmianie od 1 września 2022 r., bowiem z tym dniem wejdzie w życie nowa regulacja Prawa oświatowego, czyli art. 106a. Zgodnie z tym przepisem „(…) szkoła podstawowa, z wyjątkiem szkoły podstawowej dla dorosłych, oraz szkoła artystyczna realizująca kształcenie ogólne w zakresie szkoły podstawowej, zapewnia uczniom jeden gorący posiłek w ciągu dnia i stwarza im możliwość jego spożycia w czasie pobytu w szkole”. Korzystanie z posiłku ma być dobrowolne i odpłatne. Warto przytoczyć uzasadnienie do tej regulacji. Czytamy w nim, że „ (…) obecnie obowiązek organizacji świetlicy dotyczy szkół podstawowych, z wyłączeniem szkół podstawowych dla dorosłych, zatem dzieci w tych szkołach przebywają często ponad 8 godzin dziennie. Dla prawidłowego rozwoju dziecka, szczególnie w młodszym wieku szkolnym oraz w sytuacji narastającej epidemii nadwagi i otyłości, niezbędne jest zapewnienie możliwości spożycia posiłków z uwzględnieniem obowiązujących norm żywieniowych dla poszczególnych grup wiekowych. W okresie wzrostu i rozwoju organizmu właściwe żywienie wpływa nie tylko na stan zdrowia i funkcje poznawcze, lecz pomaga także chronić organizm przed poważnymi konsekwencjami zdrowotnymi w późniejszym okresie. Zbilansowany i gorący posiłek jest istotny dla racjonalnego odżywiania uczniów. Ponadto prawidłowe nawyki żywieniowe najczęściej kształtują się w młodym wieku. Jednym z elementów realizacji opiekuńczej i profilaktycznej funkcji szkoły podstawowej będzie obowiązek zapewnienia uczniom jednego gorącego posiłku w trakcie pobytu w szkole (…) Jednocześnie rozwiązania te doprowadzą do stworzenia właściwych warunków spożywania posiłku w szkole i będą sprzyjać kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych oraz postaw prozdrowotnych wśród dzieci”. Co istotne, regulacja dotycząca obowiązku zapewnienia ciepłego posiłku nie została wprowadzona do art. 106, dotyczącego organizacji szkolnej stołówki, a przywołane uzasadnienie również nie odnosi się do stołówek, a do świetlicy. Można zatem wyciągnąć z treści tych regulacji wniosek, iż o ile stołówkę rozumiemy jako miejsce, którego zadaniem jest także przygotowanie posiłku, tak regulacja art. 106a, dotycząca obowiązku zapewnienia gorącego posiłku w szkole, jest regulacją całkowicie odrębną, szczególną w stosunku do art. 106, którego treść nie ulegnie zmianie. Innymi słowy, od 1 września 2022 r. szkoła nadal nie będzie miała obowiązku zorganizowania stołówki, czyli miejsca, w którym posiłki będą przygotowywane, ale musi zapewnić gorący posiłek. Jak to rozumieć? W pierwszej kolejności można się tu odwołać do przepisu art. 103 ust. 1 pkt 7 Prawa oświatowego, zgodnie z którym szkoła w zakresie realizacji zadań statutowych zapewnia uczniom możliwość korzystania z pomieszczenia umożliwiającego bezpieczne i higieniczne spożycie posiłków podczas pobytu w szkole – w przypadku szkoły podstawowej oraz szkoły artystycznej realizującej kształcenie ogólne w zakresie szkoły podstawowej. Ten obowiązek dotyczy więc każdej szkoły, która zapewnia uczniom gorący posiłek. Ważne! Rozdzielenie przepisu dotyczącego stołówki od regulacji dotyczącej obowiązku zapewnienia ciepłego posiłku uczniom służyć ma zapewne temu, aby nawet w sytuacji, gdy szkoła stołówki nie posiada, jednak zapewniała posiłek. Możliwość taką daje korzystanie z zewnętrznego cateringu i o ile możliwość taka istnieje i obecnie, to skorzystanie z niej jest znacznie utrudnione z uwagi na zasady ponoszenia odpłatności za posiłki. Otóż według art. 106 ust. 2 Prawa oświatowego korzystanie z posiłków w stołówce szkolnej jest odpłatne, ale stosownie do ust. 4 tej regulacji do opłat wnoszonych za korzystanie przez uczniów z posiłku w stołówce szkolnej nie wlicza się wynagrodzeń pracowników i składek naliczanych od tych wynagrodzeń oraz kosztów utrzymania stołówki. Oznacza to, że uczniowie zawsze mają ponosić wyłącznie koszty samych składników niezbędnych do przygotowania posiłku, natomiast w cenę ich posiłku nie mogą być wliczone koszty osobowe, czyli wynagrodzenie kucharza, pracowników stołówki itd. Te dodatkowe koszty szkoła, a właściwie jej organ prowadzący, ponosi samodzielnie, a uczniowie nie są nimi obarczani. W przypadku, gdy ze stołówki korzystają inne osoby niż uczniowie, opłaty za posiłki muszą być już pełne, czyli zawierać w sobie koszty składników oraz koszty przygotowania posiłku z tych składników. Zatem to wyłącznie uczniowie są tu traktowani w uprzywilejowany sposób, zgodnie z zasadą, iż koszty korzystania z nauki szkolnej powinny być w miarę możliwości jak najniższe, jeżeli nie mogą być zredukowane do zera. Ważne! Jeżeli jednak uczeń ma ponosić koszty wyłącznie składników niezbędnych do przygotowania posiłku, to wykorzystanie zewnętrznego cateringu będzie utrudnione, bowiem koszt posiłku w firmie go dostarczającej nie obejmuje wyłącznie cen składników. Aby zgodnie z prawem zaoferować uczniom taki posiłek dostarczany przez firmę zewnętrzną, szkoła musi mieć informację, jaka część ceny to koszty dodatkowe, w tym koszty osobowe związane z przygotowaniem posiłku, bowiem ta część ceny powinna być odjęta od ostatecznie ponoszonej przez ucznia opłaty. Wydaje się, że nowa regulacja ułatwić może zasady rozliczeń z firmami cateringowymi. Zgodnie z dokładną treścią art. 106a Prawa oświatowego: • szkoła podstawowa, z wyjątkiem szkoły podstawowej dla dorosłych, oraz szkoła artystyczna realizująca kształcenie ogólne w zakresie szkoły podstawowej, zapewnia uczniom jeden gorący posiłek w ciągu dnia i stwarza im możliwość jego spożycia w czasie pobytu w szkole, • korzystanie z posiłku, o którym mowa w ust. 1, jest dobrowolne i odpłatne. Przepis ten nie odsyła zatem do zasad rozliczeń za posiłek w stołówce, a wskazuje wyłącznie, że jest on odpłatny. Skoro regulacja ta nie wymaga jednak „odpowiedniego stosowania” art. 106, oznacza to, że zasady rozliczeń za gorący posiłek są odmienne od tych, które dotyczą posiłku wyłącznie dostarczanego przez stołówkę szkolną. Nie ma tu więc przepisu, który nakazywałby pobierać od uczniów opłatę wyłącznie za składniki niezbędne do przygotowania posiłku, co wskazuje, że dopuszczalna jest interpretacja, według której koszt posiłku dla ucznia obejmuje wszystkie elementy, jakie składają się na ostateczną cenę dania, czyli również koszty osobowe czy transport. Regulacja art. 106, która pozostaje niezmieniona, oraz regulacja art. 106a są zatem odmienne. Jeżeli więc szkoła posiada stołówkę, to oczywiście zapewnia wszystkim chętnym uczniom posiłek w cenie obejmującej wyłącznie koszty składników niezbędnych do jego przygotowania. Ważne! Od 1 września 2022 r. szkoła nadal nie będzie musiała mieć stołówki, ale od tej pory będzie miała obowiązek zapewnienia jednego gorącego posiłku w ciągu dnia i oczywiście pomieszczenia, zgodnie z art. 103 ust. 1 pkt 7 Prawa oświatowego, w którym uczeń będzie mógł ten posiłek spożyć. Cena za taki posiłek jest ustalana w sposób odrębny od tej, jaka obowiązuje ucznia za posiłek w szkolnej stołówce i może obejmować pełny koszt, jaki szkoła poniesie, np. kupując jedzenie od firm zewnętrznych. Na koniec należy poczynić jedno zastrzeżenie. Przedstawiona interpretacja wynika z treści art. 106 i 106a w brzmieniu, w jakim będą one obowiązywać od 1 września 2022 r. Nie oznacza to jednak, że pokrywać się będzie z tą interpretacją, jaką z czasem zapewne przyjmą sądy. Wspomniany na wstępie wyrok NSA wskazuje na konieczność organizowania stołówki dla dzieci przedszkolnych pomimo tego, że przepisy o tym milczą, stąd też trudno obecnie przewidzieć, jaki kierunek obejmie orzecznictwo w kwestii ceny posiłków oferowanych uczniom po 1 września 2022 r.