STAN PRAWNY NA 7 GRUDNIA 2021 Zarząd sukcesyjny a urlop dla poratowania zdrowia Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz szeregu publikacji z zakresu prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1762), • Ustawa z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fi-zycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 170). Urlop dla poratowania zdrowia Urlop dla poratowania zdrowia jest jednym ze świadczeń charakterystycznych dla regulacji nauczycielskiej pragmatyki służbowej, czyli dla Karty nauczyciela. Przysługuje on nauczycie-lowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony, po przepracowaniu nie-przerwanie co najmniej siedem lat w jednostce oświatowej w wymiarze nie niższym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Urlopu dla poratowania zdrowia udziela się: • w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia: o choroby zagrażającej wystąpieniem choroby zawodowej lub o choroby, w której powstaniu czynniki środowiska pracy albo sposób wykonywania pracy odgrywają istotną rolę, • na leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitację uzdrowiskową – w wymiarze nieprzekraczającym jednorazowo roku. Nauczycielowi można udzielić kolej-nego urlopu dla poratowania zdrowia nie wcześniej niż po upływie roku od dnia zakończenia poprzedniego urlopu. Łączny jego wymiar w okresie całego zatrudnienia nauczyciela nie może przekraczać trzech lat. Okres siedmioletniej pracy w jednostce oświatowej uważa się za nieprzerwany, jeżeli nauczy-ciel podjął zatrudnienie nie później niż w ciągu trzech miesięcy po ustaniu poprzedniego sto-sunku pracy w tej samej lub innej jednostce oświatowej. Oznacza to, że w trakcie trwania tego okresu można zmieniać miejsce pracy. Wlicza się do niego okresy czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby oraz urlopu innego niż wypoczynkowy, trwające łącznie nie dłużej niż sześć miesięcy. Natomiast w przypadku gdy granica sześciu miesięcy zostaje przekroczona, wymagany okres pracy przedłuża się o ten okres, np. jeżeli okres niezdolności do pracy wsku-tek choroby będzie trwał 10 miesięcy, wówczas pierwszego urlopu dla poratowania zdrowia można udzielić nie po upływie 7 lat, lecz po upływie 7 lat i 10 miesięcy. Urlop dla poratowania zdrowia jest świadczeniem, w trakcie którego nauczyciel zachowuje prawo do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego i dodatku za wysługę lat oraz innych świadczeń pracowniczych, w tym dodatku wiejskiego w wysokości 10 proc. wynagrodzenia zasadniczego. Założeniem ustawodawcy było zabezpieczenie nauczyciela przebywającego na urlopie dla poratowania zdrowia w taki sposób, aby utrata dochodów dotyczyła co najwyżej tych dodatków do wynagrodzenia, które są rzeczywiście uzależnione od wykonywania pracy, jak np. dodatek za warunki pracy. Założenie to wynika z faktu, że urlop dla poratowania zdro-wia ma być czasem rekonwalescencji, niezakłóconym koniecznością zarobkowania, ma bo-wiem na celu przywrócenie nauczycielowi sprawności niezbędnej do wykonywania zawodu. Z takiego ratio legis wypływa jednak istotny zakaz uregulowany w art. 73 ust. 7 KN, stosow-nie do którego w okresie przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia nauczyciel nie może nawiązać stosunku pracy lub podjąć innej działalności zarobkowej, w przeciwnym razie dyrektor przedszkola może odwołać nauczyciela z urlopu, określając termin, w którym nau-czyciel zobowiązany będzie do powrotu do pracy. Pozostaje zapytać, co należy rozumieć przez „inną działalność zarobkową”. Wydaje się bowiem, że jest to pojęcie bardzo szerokie, które może objąć wszelkie sposoby zarobkowania, w tym także przypadek, w którym nauczy-ciel przebywający na urlopie dla poratowania zdrowia odziedziczy działalność gospodarczą i będzie nią zarządzał. Czy w takiej sytuacji należy odwołać go z urlopu? Zarząd sukcesyjny i działalność gospodarcza Należy w tej sprawie odnieść się do Ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej i innych ułatwieniach związanych z sukcesją przedsiębiorstw, która reguluje zasady: • tymczasowego zarządzania przedsiębiorstwem po śmierci przedsiębiorcy, który we własnym imieniu wykonywał działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG), oraz kontynuowania działalności gospodarczej wykonywanej z wykorzystaniem tego przedsiębiorstwa, • zarządu spadkiem w zakresie tymczasowego wykonywania praw z udziału w przed-siębiorstwie małżonka przedsiębiorcy wykonującego we własnym imieniu działalność gospodarczą na podstawie wpisu do CEIDG, po śmierci tego małżonka, • przejęcia koncesji, zezwoleń, licencji oraz pozwoleń, wydanych wobec przedsiębiorcy wykonującego we własnym imieniu działalność gospodarczą na podstawie wpisu do CEIDG, w formie decyzji organu administracji publicznej, związanych z wykonywaną przez niego działalnością gospodarczą. Przedsiębiorstwo w spadku obejmuje składniki niematerialne i materialne, przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, stanowiące mienie przedsię-biorcy w chwili jego śmierci. Zgodnie z art. 3 Ustawy właścicielem przedsiębiorstwa w spadku jest m.in.: • osoba, która zgodnie z prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku, zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia albo europejskim poświadcze-niem spadkowym nabyła składniki niematerialne i materialne na podstawie powołania do spadku z Ustawy lub testamentu albo nabyła przedsiębiorstwo lub udział w przed-siębiorstwie na podstawie zapisu windykacyjnego, • małżonek przedsiębiorcy, któremu przysługuje udział w przedsiębiorstwie w spadku. Innymi słowy – można odziedziczyć firmę po zmarłym małżonku i może się to stać w mo-mencie, gdy dziedziczący nauczyciel przebywa na urlopie dla poratowania zdrowia. Małżonek może stać się wówczas zarządcą sukcesyjnym firmy. Do ustanowienia zarządu wymagane jest, zgodnie z art. 6 Ustawy: • powołanie zarządcy sukcesyjnego, • wyrażenie zgody osoby powołanej na zarządcę sukcesyjnego na pełnienie tej funkcji, • dokonanie wpisu do CEIDG zarządcy sukcesyjnego. Zarząd sukcesyjny obejmuje zobowiązanie do prowadzenia przedsiębiorstwa w spadku oraz umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsię-biorstwa w spadku, na co wskazuje art. 21 Ustawy, a w myśl art. 22 – ujmując rzecz najkrócej – zarządza firmą. Żeby jednak móc odpowiedzieć na pytanie, czy przywołane wyżej okoliczności skutkują ko-niecznością odwołania z urlopu dla poratowania zdrowia, niezbędne jest odwołanie się do istniejącego orzecznictwa. Orzeczenie Sądu Najwyższego W Wyroku z dnia 7 listopada 2019 r. (I PK 238/18) Sąd Najwyższy stwierdził, że tylko osobi-ste wykonywanie pracy w ramach innej działalności zarobkowej w okresie urlopu dla porato-wania zdrowia uzasadnia odwołanie nauczyciela z tego urlopu. Sprawa ta dotyczyła co praw-da nauczycielki szkoły ponadpodstawowej, nie ma to jednak większego znaczenia, ponieważ urlop dla poratowania zdrowia przyznawany jest w każdej jednostce oświatowej na takich samych zasadach. Istotne jest natomiast, że nauczycielka miała zarejestrowaną działalność gospodarczą, w ramach której prowadzone były szkoła językowa oraz szkołą nauki jazdy. W czasie urlopu dla poratowania zdrowia szkołę językową prowadził mąż nauczycielki na podstawie pełnomocnictwa notarialnego, natomiast szkoła nauki jazdy była w tym czasie za-mknięta. Nauczycielka nie wykonywała w tym czasie żadnych czynności w ramach prowa-dzonej działalności gospodarczej. W tych okolicznościach sąd rejonowy ocenił, że powództwo zasługuje na uwzględnienie, gdyż powódka w okresie urlopu dla poratowania zdrowia nie podjęła działalności zarobkowej. Zauważył również, że działalność gospodarcza została zarejestrowana na jej nazwisko przed rozpoczęciem urlopu i w momencie jego udzielenia fakt ten był znany dyrektorowi pozwanej szkoły. W ocenie sądu art. 73 ust. 7 KN stanowi o podjęciu działalności zarobkowej w okresie tego urlopu, tymczasem z postępowania dowodowego wynika, że powódka w okresie urlopu dla poratowania zdrowia nie wykonywała żadnych czynności w ramach prowadzonej działal-ności gospodarczej. Na tym jednak sprawa się nie zakończyła. W wyniku apelacji pozwanego sąd okręgowy zmienił w całości wyrok sądu rejonowego w ten sposób, że oddalił powództwo i zasądził od nauczycielki na rzecz pozwanego, czyli jednostki oświatowej, koszty zastępstwa procesowego za postępowanie w pierwszej instancji, rozstrzygając o kosztach procesu za postępowanie w drugiej instancji i umarzając postępowanie wywołane zażaleniem powódki na rozstrzygnię-cie o kosztach zastępstwa procesowego zawarte w wyroku sądu rejonowego. Zdaniem sądu okręgowego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy uprawniał do stwier-dzenia, że pozarolnicza działalność gospodarcza nauczycielki była działalnością zarobkową nastawioną na osiągnięcie zysku. Dla oceny zarobkowego charakteru tej działalności nie miało dla sądu znaczenia to, że po udzielonym urlopie dla poratowania zdrowia powódka osobiście nie podejmowała żadnych czynności w ramach działalności gospodarczej. Sąd podzielił stanowisko, że zgromadzony materiał dowodowy, w tym aktywny wpis w CEiDG, spowodo-wał powstanie domniemania kontynuowania działalności zarobkowej, a zarobkowy cel dzia-łalności gospodarczej występuje wtedy, gdy jej celem jest osiągnięcie dochodu, nastawienie na zysk, co – zdaniem sądu – było oczywiste. Sąd okręgowy podzielił pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w Uchwale z dnia 7 lipca 2005 r. (II PZP 5/05), zgodnie z którym podstawą odwołania nauczyciela z urlopu może być również kontynuowanie zatrudnienia na podstawie stosunku pracy lub wykonywanie innej działalności zarobkowej, które zostały rozpoczęte przed udzieleniem urlopu. Sąd okręgowy wskazał na art. 73 ust. 7 KN i zawarte w nim zastrzeżenie, że w okresie przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia nauczyciel nie może nawiązać stosunku pracy lub podjąć innej działalności zarobkowej, a w przypadku stwierdzenia, że w okresie tym nauczyciel podjął inny stosunek pracy lub inną działalność zarobkową, dyrektor szkoły odwołuje nauczyciela z urlopu, określając termin, w którym nauczyciel zobowiązany jest do powrotu do pracy. W odniesieniu do działalności gospodarczej ustawodawca zaakcentował w tym przepisie, że okolicznością warunkującą odwołanie nauczyciela z takiego urlopu jest również kontynuowa-nie działalności gospodarczej z naciskiem na zarobkowy jej charakter i nie ma tam mowy o osobistym prowadzeniu działalności czy działalności zorganizowanej przez działanie innych podmiotów. Istotne jest jedynie osiąganie dochodu, zarobku przez prowadzącego taką działal-ność, co w sprawie było bezsporne. Wyrok sądu okręgowego został w całości zaskarżony. Przechodząc do orzeczenia Sądu Naj-wyższego zauważyć należy, że przywołał on w pierwszej kolejności wcześniejsze stanowisko, wyrażone w Uchwale z dnia 7 lipca 2005 r., w której pojawia się zdanie: „(...) o ile każde na-wiązanie stosunku pracy lub podjęcie innej działalności zarobkowej w okresie przebywania na urlopie (zdanie pierwsze art. 73 ust. 7) uzasadnia odwołanie nauczyciela z urlopu, to nie powoduje takich skutków żadne zatrudnienie w ramach stosunku pracy lub prowadzenie innej działalności zarobkowej podjęte przed rozpoczęciem urlopu, niezależnie od ich charakteru”. Sąd zauważył, że pracą zarobkową jest aktywność ludzka, która zmierza do uzyskania zarob-ku. Chodzi więc nie tylko o czynności, które przynoszą ubezpieczonemu bezpośrednią korzyść majątkową w postaci środków pieniężnych otrzymywanych wprost za wykonanie tych czynności, lecz także te, które wiążą się z perspektywą otrzymania korzyści majątkowych. Przejawia się ona w wykonywaniu pracy w potocznym tego słowa znaczeniu, a więc wyko-nywaniu osobiście czynności na podstawie różnych stosunków prawnych – stosunku pracy, stosunków o charakterze cywilnoprawnym, a także w ramach prowadzonej własnej działalno-ści gospodarczej. Sąd stwierdził również, że z obecnej treści art. 73 KN nie sposób wywieść wniosku, że wolą ustawodawcy było pozbawienie prawa do urlopu dla poratowania zdrowia nauczyciela po-wstrzymującego się w jego okresie od osobistego wykonywania pracy tylko dlatego, że ma inne źródła utrzymania. Skoro omawiany urlop służy zapewnieniu nauczycielowi możliwości poddania się zalecanemu leczeniu dla odzyskania pełniej zdolności do pracy i kontynuowania zatrudnienia, a cel ten można osiągnąć przez powstrzymywanie się od pracy, to aksjologicznie nieuzasadnione byłoby odmawianie tego prawa nauczycielowi tylko z tego względu, że ma on inne źródła utrzymania. Innymi słowy, gdyby ustawodawca miał na uwadze względy ekono-miczne, to nie mogłyby one przesądzać o prawie do zwolnienia od pracy w celu poddania się zalecanemu leczeniu dla odzyskania pełnej zdolności do pracy i kontynuowania zatrudnienia, a co najwyżej od kwestii odpłatności udzielanego prawa. Podsumowanie Wracając do głównego problemu, uznać należy, że zarząd sukcesyjny i dziedziczenie przed-siębiorstwa niekoniecznie mają walor zarobkowy, a na samo dziedziczenie i wystąpienie zda-rzenia, które tym dziedziczeniem będzie skutkować, nauczyciel nie ma wpływu. Sam zarząd nie oznacza w każdym wypadku wykonywania jakichkolwiek czynności zarobkowych. Co więcej, może być on wykonywany nieodpłatnie. W takim wypadku trudno będzie uznać za uzasadnione odwołanie nauczyciela z urlopu dla poratowania zdrowia.