STAN PRAWNY NA 23 LIPCA 2021 Niezależność specjalisty w poradni Opracował: Marcin Majchrzak, radca prawny, członek Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1320 ze zm.), • Rozporządzenia MEN z dnia 19 sierpnia 2019 r. w sprawie trybu dokonywania oceny pracy nauczycieli, w tym nauczycieli zajmujących stanowiska kierownicze, szczegółowego zakresu informacji zawartych w karcie oceny pracy, składu i sposobu powoływania zespołu oceniającego oraz szczegółowego trybu postępowania odwoławczego (Dz.U. z 2019 r. poz. 1625), • Rozporządzenie MEN z dnia 3 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu zajęć prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz przez nauczycieli poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz nauczycieli: pedagogów, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1552). Praca nauczycieli zatrudnionych w poradniach psychologiczno-pedagogicznych ma charakter ściśle specjalistyczny, wymagający obszernej wiedzy oraz doświadczenia zawodowego. Dopiero takie przygotowanie zagwarantuje prawidłowe wykonywanie spoczywających na nich obowiązków. Z drugiej zaś strony charakter pracy w poradni wymaga pewnej dozy swobody w zakresie doboru metod pracy zawodowej, którą nauczyciele specjaliści uznają za najlepszą w danej sytuacji. Z tego względu pomiędzy dyrektorem a nauczycielami zatrudnionymi w poradni powinien zostać wypracowany kompromis, pozwalający nie tylko na sprawne organizowanie pracy, ale i na udzielanie uczniom pomocy w sposób dla nich najkorzystniejszy. W jakim stopniu specjalista zatrudniony w poradni jest niezależny względem dyrektora, a w jakim powinien wypełniać jego polecenia? Specjalista jako pracownik Nauczyciele są zatrudniani w poradni na podstawie umów o pracę bądź aktu mianowania. Oznacza to, że pomiędzy nimi a poradnią istnieje stosunek pracy, w ramach którego obowiązki pracodawcy wykonywane są przez dyrektora. Tym samym, nauczyciele specjaliści objęci są przepisami prawa pracy – w pierwszej kolejności zawartymi w Karcie nauczyciela (dalej KN). W sytuacji gdy jakaś kwestia nie została uregulowana w przepisach KN, zastosowanie, na podstawie art. 91c ust. 1 KN, znajdują ogólne przepisy prawa pracy, zawarte w Kodeksie pracy (dalej k.p.). Istotna dla zagadnienia niezależności specjalisty jest treść definicji stosunku pracy – wynikająca z art. 22 ust. 1 k.p. Zgodnie z nią, przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Tym samym służbowe podporządkowanie się przez pracownika pracodawcy jest istotą stosunku pracy – również tego, który łączy specjalistę z zatrudniającą go poradnią. W Wyroku z dnia 16 maja 2019 r. (II PK 27/18) Sąd Najwyższy wskazał, że określenie „pracownik wykonuje pracę pod kierownictwem pracodawcy” oznacza, iż przejawy takiego kierownictwa będą mieć miejsce w trakcie realizacji procesu pracy. Pracodawca wskazuje zadania oraz proces ich realizacji. Wykonywanie poleceń jest fundamentem wzajemnych relacji między stronami stosunku pracy. Innymi słowy, istotą pracy umownie podporządkowanej jest możliwość codziennego konkretyzowania pracownikowi jego obowiązków, a w szczególności określania czynności mieszczących się w zakresie uzgodnionego rodzaju pracy i sposobu ich wykonywania. Podległość służbowa jest zatem fundamentem stosunku pracy, jednakże pracownicze podporządkowanie również ma pewne granice. W powyższym Wyroku sąd wskazał również, że pracowniczego podporządkowania nie można utożsamiać z permanentnym nadzorem (obserwacją) przełożonego nad sposobem czy też właściwym tempem wykonywanych czynności, wystarczy bowiem wskazanie zadania i zakreślenie terminu jego wykonania, a następnie kontrola jakości i terminowości wykonanej pracy. Istotne natomiast jest to, iż pracownik nie ma samodzielności w określaniu bieżących zadań, ponieważ to należy do sfery pracodawcy organizującego proces pracy. Polecenia pracodawcy Istotnym z punktu widzenia pracownika przepisem jest również art. 100 k.p., który wskazuje, że pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy. To natomiast oznacza, że polecenia wydawane przez pracodawcę są dopuszczalne jedynie w określonych granicach, w związku z tym: • muszą dotyczyć wyłącznie pracy, • nie mogą być sprzeczne z umową o pracę (aktem mianowania), a więc z rodzajem umówionej pracy, • nie mogą być sprzeczne z powszechnie obowiązującym porządkiem prawnym. Na ciekawe zjawisko odnośnie zakresu i zasad wyznaczania pracownikom poleceń zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w Wyroku z dnia 7 września 1999 r. (I PKN 277/99). Zdaniem sądu pojęcie podporządkowania pracownika pracodawcy ewoluuje w miarę rozwoju stosunków społecznych. W miejsce dawnego systemu ścisłego hierarchicznego podporządkowania pracownika i obowiązku stosowania się do dyspozycji pracodawcy nawet w technicznym zakresie działania pojawia się nowe podporządkowanie autonomiczne – polegające na wyznaczaniu pracownikowi przez pracodawcę zadań bez ingerowania w sposób ich wykonania. W nowym systemie podporządkowania pracodawca określa godziny czasu pracy i wyznacza zadania, natomiast sposób realizacji tych zadań pozostawiony jest pracownikowi. Obowiązki pracownika Wśród istotnych obowiązków każdego pracownika, w tym również specjalisty zatrudnionego w poradni, w ramach których powinien wykonywać polecenia pracodawcy, przepisy k.p. wymieniają obowiązek: • przestrzegania czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy, • przestrzegania regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku, • przestrzegania przepisów oraz zasad BHP, a także przepisów przeciwpożarowych, • dbania o dobro zakładu pracy, chronienia jego mienia oraz zachowania w tajemnicy informacji, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę, • przestrzegania tajemnicy określonej w odrębnych przepisach, • przestrzegania w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego. Warto przywołać również Wyrok z dnia 20 stycznia 2016 r. (II PK 311/14). W ocenie Sądu Najwyższego w pojęciu dyscypliny pracy mieści się obowiązek pracownika stosowania się do poleceń przełożonych (art. 100 § 1 k.p.). Obowiązek ten w równym stopniu dotyczy pracownika wykonującego pracę w klasycznym modelu pracowniczego podporządkowania, jak i pracownika zachowującego autonomię w zakresie kształtowania swojego czasu pracy i sposobu realizacji powierzonych obowiązków. Podporządkowanie się pracownika poleceniom pracodawcy jest wpisane w istotę stosunku pracy, a uchybienie temu obowiązkowi narusza istotny interes pracodawcy, bowiem godzi w jego podstawowe uprawnienia do organizowania i nadzorowania procesu pracy. Specjalista – nauczyciel Jak już wspomniano, w stosunku do nauczycieli zatrudnionych w poradniach zastosowanie znajdują przepisy KN. Również w regulacjach zawartych w tym akcie prawnym można doszukiwać się granicy niezależności, w ramach której specjaliści mogą wykonywać swoje obowiązki. Podstawowe obowiązki nauczyciela określone zostały w art. 6 KN. Zgodnie z nim nauczyciel jest zobowiązany: • rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami poradni, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez poradnię, • wspierać każdego ucznia w jego rozwoju, • dążyć do pełni własnego rozwoju osobowego; • doskonalić się zawodowo, zgodnie z potrzebami poradni, • kształcić i wychowywać młodzież w umiłowaniu Ojczyzny, w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka, • dbać o kształtowanie u uczniów postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów. Prawidłowe wykonywanie powyższych obowiązków jest następnie oceniane przez dyrektora poradni – w trybie art. 6a KN oraz na podstawie Rozporządzenia w sprawie trybu dokonywania oceny pracy nauczycieli, w tym nauczycieli zajmujących stanowiska kierownicze, szczegółowego zakresu informacji zawartych w karcie oceny pracy, składu i sposobu powoływania zespołu oceniającego oraz szczegółowego trybu postępowania odwoławczego. Faktem jest zatem to, iż praca nauczyciela specjalisty podlega ocenie, a oceniającym jest dyrektor poradni. Przestrzeganie czasu pracy Jednym z obowiązków pracownika jest przestrzeganie czasu pracy ustalonego w danym zakładzie/placówce. W stosunku do nauczycieli zatrudnionych w poradniach mamy do czynienia z odrębnymi regulacjami, określonymi zwłaszcza w art. 42 KN. Regulacje te określają jednocześnie, oprócz samego wymiaru czasu pracy, również zakres obowiązków, które w ramach tego czasu pracy nauczyciele są zobowiązani wykonywać – a co z tym związane, wykonywać ewentualne polecenia dyrektora. Zgodnie z przepisami w ramach 40-godzinnego czasu pracy nauczyciele zobowiązani są realizować: • zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze, prowadzone bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz (tzw. pensum), w wymiarze określonym w ust. 3 lub ustalonym na podstawie ust. 4a albo ust. 7 tego aktu, • inne zajęcia i czynności wynikające z zadań statutowych poradni, w tym zajęcia opiekuńcze i wychowawcze uwzględniające potrzeby i zainteresowania uczniów, • zajęcia i czynności związane z przygotowaniem się do zajęć, samokształceniem i doskonaleniem zawodowym. Ponieważ przez dłuższy czas pewne kontrowersje wzbudzał zakres obowiązków wykonywanych przez nauczycieli zatrudnionych w poradniach w ramach zajęć prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz (w poszczególnych poradniach obowiązywały różne rozwiązania), od 1 września 2018 r. obowiązuje Rozporządzenie w sprawie wykazu zajęć prowadzonych bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz przez nauczycieli poradni psychologiczno-pedagogicznych oraz nauczycieli: pedagogów, psychologów, logopedów, terapeutów pedagogicznych i doradców zawodowych, które wskazuje zakres obowiązków spoczywających na nauczycielach poradni jako na pracownikach, a w związku z tym określa, czego mogą dotyczyć ewentualne polecenia wydawane przez dyrektora poradni. W ramach pensum nauczyciele zatrudnieni w poradniach są zobowiązani: • prowadzić badania diagnostyczne dzieci i młodzieży, w tym badania przesiewowe i obserwacje funkcjonowania dzieci i młodzieży w środowisku wychowania i nauczania, z wyjątkiem udziału w posiedzeniach zespołów orzekających działających w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, • udzielać dzieciom i młodzieży oraz rodzicom bezpośredniej pomocy psychologiczno- -pedagogicznej, • prowadzić działania z zakresu profilaktyki uzależnień i innych problemów dzieci i młodzieży, w tym działania mające na celu przeciwdziałanie pojawianiu się zachowań ryzykownych związanych z używaniem przez uczniów i wychowanków środków odurzających, substancji psychotropowych, środków zastępczych i nowych substancji psychoaktywnych, • prowadzić z uczniami, wychowankami, rodzicami i nauczycielami działania z zakresu edukacji dotyczącej ochrony zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży, • dokonywać wielospecjalistycznej oceny poziomu funkcjonowania dzieci i młodzieży objętych kształceniem specjalnym, • udzielać nauczycielom pomocy w rozwiązywaniu problemów dydaktycznych i wychowawczych, • zajęcia w ramach wczesnego wspomagania rozwoju dzieci, • zajęcia rewalidacyjno-wychowawcze. Specyfika zadań Zakres i rodzaj powyższych obowiązków wskazuje na jeszcze jedną rzecz. Mianowicie, biorąc pod uwagę specyfikę zadań spoczywających na specjalistach zatrudnionych w poradniach, nie jest możliwe, aby dyrektor na każdym etapie ich realizowania instruował nauczyciela co do sposobu ich wykonywania. Obowiązki te ze swojej natury wymagają, by nauczyciel specjalista dysponował dużą dozą samodzielności co do sposobu, w jaki zostaną one wykonane. Do sposobu wykonywania pracy przez nauczycieli nawiązuje również przepis art. 12 KN, i chociaż odnosi się on do nauczycieli zatrudnionych w szkołach i przedszkolach, to powinien on znaleźć odpowiednie zastosowanie również w przypadku nauczycieli z poradni. Przepis ten wskazuje, że nauczyciel w realizacji programu nauczania ma prawo do swobody stosowania takich metod nauczania i wychowania, jakie uważa za najwłaściwsze spośród uznanych przez współczesne nauki pedagogiczne, a także do wyboru spośród zatwierdzonych do użytku szkolnego podręczników i innych pomocy naukowych. Nauczyciele specjaliści z poradni mają więc prawo do swobody stosowania takich metod pracy, jakie uważają za najwłaściwsze spośród uznanych przez współczesne nauki psychologiczne i pedagogiczne. Podsumowanie Specyfika pracy nauczycieli specjalistów zatrudnionych w poradniach powinna dawać im dużą swobodę doboru środków i instrumentów związanych z realizacją spoczywających na nich zadań. Uprawnienie to wynika pośrednio z brzmienia art. 12 KN, ale jego istnienie jest związane z samą naturą zadań specjalistów. Dyrektor poradni, któremu zależy na udzielaniu dzieciom i uczniom skutecznej pomocy psychologiczno-pedagogicznej, nie powinien kontrolować pracy nauczycieli w każdym, nawet najdrobniejszym aspekcie. Nie będzie to realnie możliwe, a nauczycielom utrudni w sposób znaczny ich pracę, ponieważ będą obawiali się podejmować niezbędnych czynności bez zgody przełożonego. Z drugiej strony nauczyciele specjaliści pozostają w dalszym ciągu pracownikami. Z tego względu, choć powinni zachować swobodę w zakresie doboru metod pracy z uczniem, muszą liczyć się z tym, że dyrektor ma prawo wydawać im polecenia służbowe dotyczące organizacji pracy oraz zaleceń wynikających z nadzoru pedagogicznego. Ważne! W przypadku niewykonania wspomnianych poleceń nauczyciele muszą liczyć się z poniesieniem odpowiedzialności dyscyplinarnej na podstawie przepisów art. 75–85z KN bądź odpowiedzialności porządkowej na podstawie art. 108–113 k.p.