Bajkoterapia jako skuteczna metoda pracy z dziećmi Opracowała: Aleksandra Batura-Mańka, psycholog, nauczyciel wychowania przedszkolnego, filolog polski, trener Sensoplastyki© pierwszego stopnia, absolwentka Psychodynamicznego Studium Psychoterapii i Socjoterapii Młodzieży Bajki towarzyszą nam od zawsze i to na każdym etapie życia. Uczą, przekazują wiedzę, pomagają przetrwać trudne chwile. Oprócz tradycyjnych bajek i baśni pojawiły się bajki, które wykorzystywane są w pracy przez terapeutów i psychologów, a sama bajkoterapia jako metoda pracy z dziećmi zyskała na dużej popularności. Bajkoterapia, czyli co? Przyjmuje się, że bajkoterapia jest odmianą biblioterapii, a jej narzędziem terapeutycznym jest bajka. Terapia odbywa się poprzez zastosowania różnego rodzaju opowieści, które nazywane są potocznie „bajkami-pomagajkami”, i skierowana jest do dzieci. Należy podkreślić, że bajka stosowana w bajkoterapii nie jest klasyczną bajką, którą można znaleźć w dowolnej książce – musi opierać się na pewnych stałych elementach, ale przede wszystkim powinna zawierać wskazówki, jak poradzić sobie z określoną trudnością natury emocjonalnej lub społecznej. Pierwsze teorie na temat leczniczych właściwości bajek i baśni sformułował australijski psycholog i pedagog Bruno Bettelheim. Uważał on, że baśnie wpływają pozytywnie na rozwój dzieci, wspierają je w trudnościach, pomagają rozwiązywać problemy i zachęcają do poszukiwania sposobów, by owe trudności zwalczyć. Przeżywanie historii bohatera pozwala bowiem dziecku na identyfikację z postacią i zmierzenie się z własnymi problemami. Natomiast za twórcę bajkoterapii uważa się Doris Brett, australijską psycholog kliniczną, która jest autorką zbioru bajek Opowiadania dla Ani. Szczególny rodzaj opowiadania. Książka została wydana w 1988 r. i zawiera historie, których główną bohaterką jest mała dziewczynka przeżywająca różne sytuacje związane z powstawaniem lęków. Zainteresowanie bajkoterapią w Polsce zawdzięczamy zaś głównie Marcie Molickiej, która nie tylko jest autorką wielu bajek terapeutycznych, ale też zajmuje się bajkoterapią jako skuteczną metodą w terapii dzieci. Dla kogo bajkoterapia? Cechą bajkoterapii jest z pewnością jej uniwersalność. Jednak metoda ta najlepiej sprawdza się w przypadku dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym – dokładnie w wieku od 3 do ok. 10 lat. Dzieje się tak, ponieważ dzieci bardzo mocno wnikają w świat przedstawiony w bajkach, wierzą w niego i dlatego tak mocno chłoną i czerpią z historii danego bohatera. Narzędziem bajkoterapii stają się bajki, baśnie i wszelkiego rodzaju opowiadania, bo właśnie takie historie znajdują się w centrum zainteresowania dzieci. Gatunki bajek terapeutycznych Maria Molicka wyodrębniła i opisała trzy podstawowe gatunki bajek terapeutycznych: 1. Bajki relaksacyjne – oparte na metodzie wizualizacji, pobudzające wyobraźnię. Ich stosowanie ma na celu wywołanie odprężenia, regeneracji, uspokojenia. Opowiadana historia wpływa na wszystkie zmysły słuchającego dziecka. Zazwyczaj jest krótka i prosta, a jej akcja dzieje się w miejscu, które dodatkowo wpływa na rozluźnienie. Podczas czytania bajki można puścić w tle spokojną muzykę. 2. Bajki psychoedukacyjne – wybierane zwłaszcza gdy zależy nam na pozytywnej zmianie w zachowaniu dziecka. Historia opisana w takiej bajce powinna być dopasowana do tego, co aktualnie przeżywa dziecko, a bohater najczęściej boryka się z podobnym problemem, co słuchacz. Bajka zatem uczy dziecko, jak powinno się zachować, jak poradzić sobie z daną trudnością, czyli po prostu daje przykładowy wzór postępowania. Ten rodzaj bajki wspomaga proces wychowania dziecka, daje cenne wskazówki, najczęściej dotyczące zachowania. Praca z bajką psychoedukacyjną jest połączona z aktywnością plastyczną – dzieci nierzadko po wysłuchaniu tekstu mają za zadanie zilustrowanie wybranego jej fragmentu, co wspomaga dziecko w procesie utożsamienia się z usłyszaną historią. 3. Bajki psychoterapeutyczne – bohater takiej bajki przeżywa podobne historie, co dziecko. Jednak w tych bajkach dodatkowo pojawić się mogą elementy baśniowe, a cała fabuła jest zazwyczaj mocniej rozbudowana. Ten rodzaj bajki skupia się na konkretnych emocjach i odczuciach, które niosą ze sobą silne przeżycia, z którymi małe dziecko nie do końca potrafi sobie poradzić, np. silny gniew, złość, wstyd, poczucie winy, smutek. Odnosi się również do kwestii związanych z lękiem. Podstawą zmiany stają się emocje i przeżycia dziecka, które już zakorzeniły się w jego psychice. Ich cel to m.in. poprawa samooceny. W przypadku tego rodzaju bajki ważne jest również to, by trudność, którą aktualnie przeżywa dziecko, była ściśle powiązana z tematem bajki. To właśnie ten rodzaj bajek stanowi podstawę bajkoterapii. Budowa bajki w bajkoterapii Aby bajka była terapeutyczna, powinna zostać zbudowana według określonego schematu i zawierać odpowiednie elementy, tj.: • tło bajki – znane dziecku i mu bliskie, np. przedszkole, dom, las itp., co przynosi pozytywne konotacje, • główny bohater – jest najważniejszą postacią bajki, to właśnie on zmaga się z określoną trudnością, najczęściej jest to zwierzątko lub postać dziecka, dzięki czemu odbiorcy łatwiej utożsamić się z bohaterem, • bohaterzy poboczni – najczęściej wspierają główną postać, otaczają ją troską, zrozumieniem, dobrą radą, są postaciami pozytywnymi, które stymulują głównego bohatera, zachęcają i pomagają, • wystąpienie metody odczulania – dziecko oswaja się ze swoim lękiem poprzez połączenie w bajce bodźców o charakterze pozytywnym z bodźcami związanymi z trudnością dziecka, np. wywołującymi lęk, • pozytywne zakończenie – główny bohater stawia czoła swoim trudnościom, nabywa umiejętności radzenia sobie z emocjami, a dobro zawsze zwycięża – dzięki temu dziecko uczy się akceptować swoje emocje i przeżycia, • brak morału – do wniosków dziecko powinno dojść samo, dlatego bajka terapeutyczna pozbawiona jest moralizatorstwa. Ważne, by dorosły nie próbował tłumaczyć dziecku sensu przeczytanej bajki ani od razu nie odnosił jej do aktualnej trudności i emocji przeżywanych przez dziecko, które samodzielnie powinno wyciągnąć wnioski, porównać je z tym, co się dzieje w jego życiu oraz z sytuacją przeżywaną przez bohatera bajki. Funkcje bajkoterapii Historia, która buduję bajkę, stanowi swoiste wsparcie rozwoju emocjonalnego dziecka i skupia się przede wszystkim na redukcji różnego rodzaju lęków oraz napięć. Najważniejszym celem stosowania bajkoterapii jest wyciszenie emocjonalne, odreagowanie i akceptacja aktualnie przeżywanych emocji i uczuć. Pełni również kilka kluczowych funkcji, takich jak: • funkcja terapeutyczna – opiera się na wyposażeniu dziecka w umiejętności, które pozwolą mu na uświadomienie sobie trudności, która u niego występuje, zrozumienia tego, co się z nim dzieje i zdobycia narzędzi potrzebnych do poradzenia sobie w takich sytuacjach, • funkcja wspierająca – polega na uzmysłowieniu dziecku, że trudność, z którą przyszło mu się zmierzyć, może być też trudnością kogoś innego, w tym przypadku bohatera bajki – dzięki temu dziecko przestaje bać się pewnych sytuacji, w których mogą wystąpić emocje, oswaja się z nimi i pozbywa się poczucia osamotnienia w swoich trudnościach, • funkcja profilaktyczna – polega na nauce nazywania przeżywanych emocji, poznaniu akceptowalnych sposobów radzenia sobie z nimi – dziecko nabywa umiejętności mówienia o swoich emocjach, wie, w jakich sytuacjach mogą pojawić się różne uczucia i jak się obchodzić z natłokiem myśli i nagromadzeniem różnych emocji. Dodatkowo bajkoterapia pomaga dziecku w zrozumieniu otaczającego je świata, przede wszystkim zaś zasad, które organizują wszystko to, co dzieje się wokół niego.   Najczęstsze tematy poruszane w bajkoterapii Tematy poruszane w bajkoterapii powinny być bliskie dziecku, by mogło się z nimi utożsamić. Najczęściej bajki wykorzystywane w tej metodzie odnoszą się do tematu lęku dziecięcego, ponieważ wiek przedszkolny stanowi okres, kiedy lęk i strach pojawiają się najmocniej w życiu dziecka i mogą dotyczyć różnych obszarów. Najczęściej będzie to lęk spowodowany rozłąką z rodzicami, czyli lęk separacyjny związany z pójściem do przedszkola. To właśnie wtedy dziecko po raz pierwszy musi zmierzyć się z rozłąką z opiekunami. Sytuacja odnalezienia się bez rodziców jest również ściśle powiązana z adaptacją do nowego miejsca, grupy społecznej i zasad w niej obowiązujących. U dzieci, które mocno przeżywają rozłąkę z opiekunami, lęk separacyjny może przekształcić się w lęk przed porzuceniem. Dziecko może wtedy reagować płaczem na brak obecności rodzica, pytać, kiedy pójdzie do domu i nie reagować na grupę społeczną, funkcjonować obok, a nie ściśle z nią. W tym czasie u dzieci pojawia się również strach przez różnymi potworami, duchami i ciemnością. Młodsze dzieci przedszkolne nie potrafią do końca odróżnić świata bajkowego od rzeczywistego, co skutkuje lękiem przed wymyślonymi stworami. W tym wieku wyobraźnia dziecka jest bardzo bogata, a strach przed ciemnością, byciem samemu jeszcze bardzie potęguje tego rodzaju lęk. Wiek przedszkolny to również czas intensywnych zmian w życiu małego dziecka, które często po raz pierwszy musi zmierzyć się sytuacjami takimi jak np. wykazanie się samodzielnością w wielu dziedzinach. Od dziecka oczekuje się postępów związanych z samoobsługą, higieną, umiejętnościami manualnymi czy poznawczymi. To może się wiązać z zaburzeniem poczucia sprawstwa i niską samooceną dziecka. Opowieści wykorzystywane w bajkoterapii często dotyczą zagadnień związanych z nieśmiałością, wstydem, poczuciem winy czy tremą. Wszystko to wiąże się z funkcjonowaniem społecznym w grupie, jak również z lękiem dziecka w kontaktach z rówieśnikami. Kolejnym tematem poruszanym przez bajki terapeutyczne są sytuacje życiowe i losowe, takie jak śmierć bliskiej osoby czy narodziny rodzeństwa. Dzieci w wieku przedszkolnym mogą zetknąć się z nimi np. gdy umierają dziadkowie lub inna osoba z rodziny. Jest to dla nich nowa sytuacja, często niezrozumiała, a opiekunowie nie do końca wiedzą, jak rozmawiać z dziećmi o śmierci. To samo tyczy się przyjścia na świat rodzeństwa. Dziecko musi zmierzyć się wówczas z emocjami zazdrości, dzielenia się rodzicami z inną osobą i akceptacji samego siebie. Podsumowanie Bajkoterapia jest bardzo dobrym rozwiązaniem w pracy z dziećmi, gdyż rozwija w nich nie tylko strefę emocjonalną, ale również wpływa pozytywnie na wyobraźnię, zasób słownictwa, wnioskowanie czy dziecięcą wrażliwość. Należy pamiętać, że zmiana, która zachodzi w dziecku pod wpływem bajkoterapii, dokonuje się stopniowo. Dziecko potrzebuje czasu, by przy pomocy zasłyszanej bajki przepracować swoją trudność. Przykładowe propozycje książek stosowanych w bajkoterapii: • M. Molicka, Bajki terapeutyczne, • J. Śniarowska, Już się nie boję. Bajki terapeutyczne dla przedszkolaków, • D. Gro, Włosy mamy, • R. Montgomery, Dom Babci. Bibliografia: • A. Barciś, K. Dowbor, K. Ibisz i in., Bajkoterapia, czyli dla małych i dużych o tym, jak bajki mogą pomagać, Warszawa 2009. • K. Jakubczyk, Bajkoterapia jako metoda pracy z dzieckiem w wieku przedszkolnym. „Nauczyciel i Szkoła” 2013, nr 1(53). • M. Molicka, Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Poznań 2002. • C. Pertler, R. Pertler, Baśnie w przedszkolu: bajkoterapia w pracy z dziećmi, Kielce 2012.