STAN PRAWNY NA 11 CZERWCA 2021 Czy warto przekształcić poradnię psychologiczno- -pedagogiczną w specjalistyczną? Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz szeregu publikacji z zakresu prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 910 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 września 2017 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1743), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 lutego 2013 r. w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych (Dz.U. z 2013 r. poz. 199 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 sierpnia 2017 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1289). Nadal trwają prace nad rządowym programem Edukacja dla wszystkich – ramy rozwiązań legislacyjno-organizacyjnych na rzecz wysokiej jakości kształcenia włączającego dla wszystkich osób uczących się. Program ten był przedmiotem konsultacji społecznych, lecz stanowi jedynie ramy przyszłych rozwiązań legislacyjnych związanych m.in. z prowadzeniem edukacji włączającej. Jakie to ma znaczenie dla poradni psychologiczno-pedagogicznych? Działania poradni Warto na wstępie przytoczyć w skrócie, jakie są obecnie zasady prawne według których działają poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Zgodnie z § 2 Rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych, do zadań poradni należy: • diagnozowanie dzieci i młodzieży, • udzielanie dzieciom i młodzieży oraz rodzicom bezpośredniej pomocy psychologiczno-pedagogicznej, • realizowanie zadań profilaktycznych oraz wspierających wychowawczą i edukacyjną funkcję przedszkola, szkoły i placówki, w tym wspieranie nauczycieli w rozwiązywaniu problemów dydaktycznych i wychowawczych, • organizowanie i prowadzenie wspomagania przedszkoli, szkół i placówek w zakresie realizacji zadań dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych. Zgodnie z § 3 ust. 3 tego aktu efektem diagnozowania dzieci i młodzieży jest w szczególności: • wydanie opinii, • wydanie orzeczenia o potrzebie: kształcenia specjalnego, zajęć rewalidacyjno- -wychowawczych, indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego lub indywidualnego nauczania dzieci i młodzieży, • objęcie dzieci i młodzieży albo dzieci i młodzieży oraz rodziców bezpośrednią pomocą psychologiczno-pedagogiczną, • wspomaganie nauczycieli w zakresie pracy z dziećmi i młodzieżą oraz rodzicami. Orzeczenia i opinie są zatem jednymi z podstawowych efektów pracy poradni. Należy się tu natomiast odnieść również do Rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych. Zgodnie z regulacjami z § 3 tego aktu zespoły wydają orzeczenia i opinie dla dzieci i uczniów uczęszczających do przedszkoli, szkół i ośrodków, mających siedzibę na terenie działania poradni. W przypadku dzieci, które nie rozpoczęły spełniania obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego i nie korzystają z wychowania przedszkolnego, oraz dzieci, które nie są objęte zajęciami rewalidacyjno-wychowawczymi, orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego, orzeczenia o potrzebie indywidualnego obowiązkowego rocznego przygotowania przedszkolnego, orzeczenia o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych i opinie wydają zespoły działające w poradniach właściwych ze względu na miejsce zamieszkania tych dzieci. W przypadku dzieci i młodzieży nieuczęszczających do przedszkola, szkoły lub ośrodka orzeczenia wydają zespoły działające w poradniach właściwych ze względu na miejsce zamieszkania dziecka. Z kolei orzeczenia i opinie dla dzieci i uczniów niesłyszących, słabosłyszących, niewidomych, słabowidzących i z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, wydają zespoły działające w poradniach wskazanych przez kuratora oświaty, za zgodą organów prowadzących te poradnie. Kurator oświaty, wskazując poradnię, w której będą działały zespoły wydające orzeczenia i opinie dla dzieci i uczniów, uwzględnia spełnienie przez poradnię warunków: • posiadania przez kadrę pedagogiczną poradni kwalifikacji określonych w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ust. 2 Karty nauczyciela w zakresie odpowiednim do rodzaju niepełnosprawności – czyli w Rozporządzeniu w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli, • wyposażenia poradni w narzędzia diagnostyczne umożliwiające ocenę indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych dzieci i uczniów odpowiednio niesłyszących, słabosłyszących, niewidomych, słabowidzących i z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera. Co znajduje się w programie Edukacja dla wszystkich? W programie Edukacja dla wszystkich czytamy, że: „Proponuje się odejście od wyjaśniania potrzeb edukacyjnych w modelu medycznym, gdzie potrzeby te postrzegane są jako uwarunkowane przede wszystkim lub wyłącznie cechami jednostki (najczęściej dysfunkcjami, zaburzeniami, niepełnosprawnością), na rzecz podejścia biopsychospołecznego oraz uznania kształcenia w przedszkolach i szkołach ogólnodostępnych jako podstawowej, głównej formy organizacji kształcenia dla wszystkich osób uczących się, w tym z niepełnosprawnościami. Edukacja dla wszystkich w pełni akceptuje różnorodność międzyosobową osób uczących się (a także nauczycieli i rodziców) i za cel stawia sobie stworzenie środowiska sprzyjającego ich indywidualnemu, optymalnemu rozwojowi z uwzględnieniem konstruktywnych relacji społecznych i troski o dobro wspólne. Model Edukacji dla wszystkich określa projektowaną na przyszłość wizję organizacji kształcenia i wychowania, która wymaga podjęcia odpowiednich kroków prawnych, organizacyjnych i społecznych (w obszarze postaw), aby stać się faktycznym doświadczeniem osób uczących się, zapewniającym rzeczywiste włączenie i integrację społeczną. Dokument ten stanowi punkt wyjścia do przygotowania zmian, które docelowo podniosą jakość kształcenia w codziennej praktyce polskich przedszkoli i szkół, przy uwzględnieniu istniejącego zróżnicowania potrzeb rozwojowych i edukacyjnych osób uczących się uwarunkowanych różnymi przyczynami – zarówno wynikających ze zróżnicowania rodzin, z których pochodzą (ekonomicznego, światopoglądowego, religijnego, etnicznego, wykształcenia rodziców itp.), jak też osobistego potencjału rozwojowego, w tym indywidualnych stylów i właściwości uczenia się, sprawności zmysłów, sprawności fizycznej lub umysłowej czy stanu zdrowia. Jednocześnie proponowany model wykorzystuje już istniejące zasoby i dobre praktyki w zakresie edukacji włączającej, zarówno na poziomie rozwiązań instytucjonalnych, organizacyjnych, jak i metodycznych”. Model medyczny to według programu model obecny, a więc oparty o orzeczenia i opinie poradni psychologiczno-pedagogicznych. Odejście od tego programu oznacza, że w stosunku do ucznia nie byłoby wydawane orzeczenie, lecz dostosowanie następowałoby w ramach pracy własnej szkoły, w każdym indywidualnym przypadku. Pytanie oczywiście zachodzi, jakie mogą być tego konsekwencje dla poradni, natomiast tutaj odpowiedź wcale nie jest jednoznaczna. Należy się tu odnieść do projektowanej instytucji tzw. Centrum Dziecka i Rodziny, którego przynajmniej część zadań będzie pokrywała się z zadaniami obecnych publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych. Punktem wyjścia dla dalszych rozważań na temat przyszłości poradni jest niestety bardzo krótki fragment programu: „Proponuje się, by CDR powstały z przekształcenia publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych (z wyłączeniem poradni specjalistycznych, które weszłyby w sieć instytucji współpracujących z CDR) oraz powiatowych centrów pomocy rodzinie. Obie te instytucje prowadzone są powiaty. Placówkę, na bazie której utworzone zostanie CDR (PCPR czy PPP), wskazywałby powiat, biorąc pod uwagę jej dostępność oraz możliwość uwzględnienia wszystkich lokalnych zasobów i dostosowania organizacyjnego”. To niestety wszystko, co na temat przyszłości poradni można przeczytać w programie. Spróbujmy jednak na tej podstawie wyciągnąć jakieś sensowne wnioski, co do przyszłości instytucji opisanych w tym fragmencie. Niepewna przyszłość Przede wszystkim wiemy, że CDR powstałoby z przekształcenia publicznej poradni psychologiczno-pedagogicznej lub PCPR – Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie. Ta druga instytucja nie jest jednostką organizacyjną systemu oświaty, lecz pomocy społecznej, co jednocześnie pozwala wyciągnąć wniosek, że CDR (Centrum Dziecka i Rodziny) powstały na bazie PCPR nie będzie jednostką, w której obowiązywać będą regulacje Karty nauczyciela. W konsekwencji taką jednostką nie będzie również najprawdopodobniej CDR powstały na bazie poradni psychologiczno-pedagogicznej. W efekcie, jeżeli faktycznie uznać, że w CDR nie będzie obowiązywać Karta nauczyciela, oznaczać to może znaczne pogorszenie sytuacji prawnej pracowników tych jednostek w stosunku do obecnej sytuacji nauczycieli i specjalistów podlegających Karcie. Wyjęcie spod regulacji nauczycielskiej pragmatyki służbowej oznacza słabszą ochronę prawną, brak awansu zawodowego oraz oczywiście mniejsze uprawnienia urlopowe. Tu trzeba poczynić to zastrzeżenie, że takie założenia można przyjąć tylko wówczas, jeżeli w zamian, czyli niejako zamiast nauczycielskiej pragmatyki służbowej, specjalistom w CDR nie zostaną przyznane dodatkowe przywileje pracownicze. Nie można tego obecnie wykluczyć, bowiem co prawda rządowy program o tym nie wspomina, ale wyłącznie dlatego, że nie zajmuje się wcale kwestią zatrudnienia w nowo tworzonych jednostkach. Ważne! Z lektury przytoczonego fragmentu dokumentu można natomiast wywnioskować, że przekształceniu w inną formę nie ulegną poradnie specjalistyczne. Czy zatem warto przekształcić poradnię w specjalistyczną, aby uniknąć ewentualnych zmian? Czy warto dokonać przekształcenia poradni? Zgodnie z §12 Rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad działania publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradni specjalistycznych: poradnie specjalistyczne prowadzą działalność ukierunkowaną na specyficzny, jednorodny charakter problemów, z uwzględnieniem potrzeb lokalnej społeczności. Poradnie te mają zatem węższy zakres działania niż poradnie psychologiczno-pedagogiczne, mogą się bowiem zajmować przykładowo określonymi deficytami. Utworzenie poradni specjalistycznej na bazie poradni ogólnej wymagałoby zatem przekształcenia poradni, którego prowadzenie obecnie należy raczej odradzić, z kilku powodów: 1. Przede wszystkim fragmenty dokumentu Edukacja dla wszystkich to zbyt mało, aby na tej podstawie wyciągać jakieś dalej idące wnioski na temat roli poradni specjalistycznej w przyszłym systemie. Wynika z nich jedynie, że będzie ona wspomagać nowy system, a nie wiemy, co to właściwie znaczy w kontekście opisywanego wcześnie pomysłu odejścia od modelu „medycznego” opartego o orzeczenia i opinie. Może się zatem okazać, że przekształcenie wcale nie będzie oznaczało pozostania w poradni przy istniejących regulacjami pracowniczych, w tym Karcie nauczyciela. 2. Drugi powód jest nawet ważniejszy, a jest nim przedwczesność takiego działania. We wrześniu 2021 r. ma ruszyć pierwszy program pilotażowy, który nie będzie obejmować jeszcze poradni. Projekt zakłada, że pełne jego wdrożenie zajmie około 10 lat. To wystarczająco dużo czasu na ewentualne działania, które powinny być podjęte dopiero wtedy, gdy będą znane faktyczne ramy prawne przyszłych rozwiązań, konkretne regulacje, a nie tylko założenie i pomysły. Te mogą natomiast jeszcze ewoluować, czego dowodem jest być może komunikat rządowy: „Ministerstwo Edukacji i Nauki pracuje nad nową, lepszą formułą wsparcia dziecka, ucznia – szczególnie z niepełnosprawnością i jego rodziny. Przyświeca nam idea, aby każde dziecko miało zagwarantowaną pomoc, w tym psychologiczno-pedagogiczną dostosowaną do jego potrzeb. Wśród naszych propozycji ważną rolę odgrywają poradnie psychologiczno-pedagogiczne i placówki specjalne. Nie ma planów ich likwidacji”. Dlatego też najrozsądniej jest obecnie zaczekać z ewentualnym przekształceniem poradni.