STAN PRAWNY NA 2 KWIETNIA 2021 Likwidacja przedszkoli specjalnych Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz szeregu publikacji z zakresu prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 910 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli (Dz.U. z 2019 r. poz. 502). Trwają obecnie prace nad programem rządowym zatytułowanym „Edukacja dla wszystkich – ramy rozwiązań legislacyjno-organizacyjnych na rzecz wysokiej jakości kształcenia włączają-cego dla wszystkich osób uczących się”. Program ten był przedmiotem konsultacji społecz-nych, niemniej stanowi on jedynie ramy przyszłych rozwiązań legislacyjnych, które warto tu omówić, wprowadzają one bowiem bardzo istotne zmiany w zakresie zasad prowadzenia edukacji włączającej, powodując jednocześnie przemodelowanie istniejącego systemu pomocy dzieciom ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Program zawiera fragmenty, które wskazują na możliwość przyszłej modyfikacji zasad działania szkolnictwa specjalnego, w tym oczywiście przedszkoli specjalnych. Program zakłada m.in. odejście od wyjaśniania potrzeb edukacyjnych w „modelu medycz-nym”, tj. postrzegania potrzeb jako tych, które uwarunkowane są cechami jednostki (dysfunk-cje, zaburzenia, niepełnosprawności), na rzecz podejścia biopsychospołecznego. Model me-dyczny to według programu model obecnie obowiązujący, oparty o orzeczenia i opinie poradni psychologiczno-pedagogicznych. Odejście od tego programu oznacza, że w stosunku do dziecka nie będzie wydawane orzeczenie, a dostosowanie w każdym indywidualnym przy-padku nastąpi w ramach pracy własnej przedszkola, co może mieć określone konsekwencje dla przedszkoli, a w szczególności – dla przedszkoli specjalnych. Statystyczna większość rodziców (70 proc.) decyduje się na edukację włączającą w przed-szkolu ogólnodostępnym, na co pozwalają obowiązujące obecnie ramy prawne. Regulacja § 6 ust. 1 Rozporządzenia MEN z dnia 28 lutego 2019 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli wskazuje, że liczba dzieci w oddziale przedszkola integracyjnego i oddziale integracyjnym w przedszkolu ogólnodostępnym może wynosić nie więcej niż 20, w tym nie więcej niż 5 dzieci niepełnosprawnych. Nie oznacza to, że nie istnieje potrzeba korzystania przez dzieci z przedszkoli specjalnych, w części przypadków bowiem dopiero pomoc specjalistyczna, zapewniana przez tego typu przedszkola, gwarantuje faktycz-ną realizację edukacji włączającej. Tymczasem program zakłada, że edukacja włączająca ma być przede wszystkim realizowana na poziomie przedszkoli oraz szkół ogólnodostępnych. Uzasadnieniem dla takiego podejścia mają być zresztą obowiązujące regulacje. Program wskazuje tu na art. 70 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi, że każdy ma prawo do nauki, a władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W preambule Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe wskazano natomiast, że szkoła (przedszkole) winna zapewnić każdemu dziecku warunki niezbędne do jego rozwoju, przygotować go do wypełniania obowiązków rodzinnych i obywatelskich w oparciu o zasady solidarności, demokracji, tolerancji, sprawiedliwości i wolności. Zgodnie z założeniami programu każda jednostka oświatowa ma realizować pełnię zadań w zakresie edukacji włączającej i umożliwić każdemu dziecku realizację założeń edukacyjnych bez ko-nieczności korzystania ze specjalnych form pomocy. Mimo że w programie mówi się wprost o tym, że przedszkola specjalne nie zostaną zlikwi-dowane, podobnie jak i inne jednostki należące do szkolnictwa specjalnego, to jednak pewną wątpliwość może rodzić informacja o konieczności przeformułowania zasad przyjmowania do placówek specjalnych oraz konieczności tworzenia programów wspierających przekształcenia placówek specjalnych w ogólnodostępne. Utworzenie jednostek ogólnodostępnych w miejsce specjalnych wpisuje się w ogólną ideę programu kładącą nacisk na pomoc udzielaną w ramach przedszkoli i szkół ogólnodostępnych, z pominięciem jednostek specjalnych. Z czysto formalnego punktu widzenia przedszkola specjalne nie będą zlikwidowane, ponieważ likwidacją nie jest w istocie przekształcenie w jed-nostkę ogólnodostępną, ale to nie oznacza zarazem, że przedszkole specjalne, działając już jako jednostka ogólnodostępna, nie przestanie istnieć. Oczywiście trudno wyrokować, że tak faktycznie będzie, co więcej można uznać, że sposób, w jaki program został sformułowany, ma sprzyjać przyjmowaniu różnych interpretacji, które można zmieniać w zależności od aktualnego zapotrzebowania. W programie nie ma mowy o przekształceniu przedszkoli specjalnych, lecz specjalnych placówek. Zgodnie z prawem oświatowym przedszkole nie jest placówką, ale też program nie jest tekstem prawnym, w związku z czym termin „placówka” może przyjąć znaczenie potoczne, obejmując wszystkie jednostki organizacyjne systemu oświaty, w tym także przedszkola specjalne. Trudno więc o wiążącą interpretację. Nie sposób natomiast nie zauważyć, że celem programu jest wprowadzenie systemu, w którym edukacja włączająca będzie organizowana na poziomie każdego przedszkola czy szkoły, z maksymalnym pominięciem specjalnych jednostek edukacyjnych. Dopiero najbliższe miesiące pozwolą odpowiedzieć na pytanie, w jakim kierunku pójdą zmiany. We wrześniu 2021 r. ma ruszyć pierwszy program pilotażowy, który nie będzie jeszcze obejmował zmian w odniesieniu do przedszkoli. Projekt zakłada, że pełne jego wdrożenie zajmie ok. 10 lat. To wystarczająco dużo na ewentualne działania, możliwe do podjęcia dopiero wtedy, gdy będą znane faktyczne ramy prawne przyszłych rozwiązań, konkretne regulacje, a nie tylko wstępne założenia, które mogą jeszcze ewoluować.