STAN PRAWNY NA 12 MARCA 2021 Procedury bezpieczeństwa w szkole, czyli co zagraża uczniom i nauczycielom? Opracowała: Elżbieta Rzepecka-Roszak, dyrektor szkoły podstawowej, ekspert ds. awansu zawodowego oraz edukator ośrodka doskonalenia nauczycieli, laureatka Ogólnopolskiego Programu „Twórczy nauczyciel – Twórcza Edukacja” Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 910 ze zm.), • Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1327 ze zm.), • Ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 796), • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 969), • Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz.1740 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2277), • Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 2050), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach ( Dz.U. z 2020 r. poz. 1604). Bezpieczeństwo w szkole jest bez wątpienia priorytetem każdego dyrektora i grona pedagogicznego. Coraz częściej dochodzi wśród uczniów do zdarzeń, które mogą zagrażać ich zdrowiu i życiu. Bardzo ważne są szybka reakcja nauczyciela, pedagoga, psychologa czy dyrektora oraz powiadomienie właściwych instytucji i organów zapewniających bezpieczeństwo publiczne. Niestety nie zawsze w placówce stworzone są odpowiednie warunki, by zapobiec wypadkom i niebezpiecznym sytuacjom. Wynika to często z niewiedzy, a nawet braku świadomości w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa uczniom. Ważne jest również systematyczne dokonywanie przeglądów, pomiarów, np. budowalnych, elektrycznych, gazowych i innych, które mają kluczowe znaczenie dla bezpieczeństwa przebywających w budynku szkoły osób. W tym celu należy pamiętać o terminach przeglądów, które obowiązują w szkole. Ponadto niewłaściwa organizacja pracy, np. źle zagospodarowany czas wolny uczniów, nadmiar bodźców, hałas, niejasny system norm społecznych wpływają na nieodpowiednie zachowania. Niezwykle istotne są tutaj rola nauczycieli oraz ich konsekwencja, nielekceważenie konfliktów uczniowskich, szybka reakcja i umiejętności mediacyjne. Regulacje prawne Przepisy Ustawy prawo oświatowe nakładają na dyrektora i nauczycieli obowiązek wspomagania rodzin w ich wychowawczej roli oraz wspierania dziecka w jego rozwoju ku pełnej dojrzałości w sferze emocjonalnej, intelektualnej, duchowej i społecznej poprzez działania profilaktyczne. Poza tym zasady bezpieczeństwa i higieny obowiązujące w szkołach i placówkach uwzględniają warunki pracy i nauki w czasie pobytu w szkole, w warsztatach, laboratoriach i pracowniach szkolnych oraz w czasie zajęć wychowania fizycznego, zawodów sportowych i wycieczek turystycznych (Rozporządzenie MEN w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach). W zakresie działań antyterrorystycznych szkołę wspomagają instytucje i organy administracji publicznej. Wsparcie to polega na działaniach profilaktycznych zapobiegających zdarzeniom o charakterze antyterrorystycznym, planowaniu przedsięwzięć i właściwym reagowaniu w przypadku wystąpienia takich zdarzeń (Ustawa o działaniach antyterrorystycznych). Bardzo często do szkół są zapraszani specjaliści, policjanci, eksperci, którzy przeprowadzają pogadanki i pokazy, tym samym ćwicząc uczniów i nauczycieli w zakresie zachowania się w przypadku ataku terrorystycznego. Takie sytuacje wymagają znajomości procedur, szybkiej reakcji, a nawet umiejętności mediacyjnych. Ważne jest, by dostrzegać podejrzane symptomy, np.: bezpańskie pakunki, paczki, przelatujące często nad szkołą drony, robienie zdjęć budynkom szkoły przez nieznane osoby, ataki hakerskie, podejrzane pojazdy, zwłaszcza furgonetki, i inne. W myśl Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich każdy, kto stwierdzi istnienie okoliczności świadczących o demoralizacji nieletniego, w szczególności naruszanie zasad współżycia społecznego, popełnienie czynu zabronionego, systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub kształcenia zawodowego, używanie alkoholu lub innych środków w celu wprowadzenia się w stan odurzenia, uprawianie nierządu, włóczęgostwo, udział w grupach przestępczych, ma społeczny obowiązek odpowiedniego przeciwdziałania temu, a przede wszystkim zawiadomienia o tym rodziców lub opiekuna nieletniego, szkoły, sądu rodzinnego, policji lub innego właściwego organu. Ten zapis zobowiązuje nauczycieli do natychmiastowej reakcji. Kolejnym ważnym aktem prawnym jest Ustawa o przeciwdziałaniu narkomanii, na mocy której działalność wychowawczo-edukacyjna obejmuje profilaktykę i promocję zdrowego stylu życia. Istotnym zadaniem jest również informowanie uczniów o szkodliwości środków i substancji, które mogą prowadzić do narkomanii. Dlatego też tę problematykę należy wprowadzić do programów wychowawczo-profilaktycznych w szkołach. Bezpieczeństwo w szkole Mówiąc o bezpieczeństwie w szkołach, powinno się mieć na względzie budynki i obiekty, z których korzystają uczniowie, ale także inne osoby. Aby zapewnić bieżące monitorowanie terenu placówki, zabudowań i obiektów, wskazane jest zainstalowanie kamer, czyli monitoringu wizyjnego. Samo pojawienie się kamer i świadomość, że szkoła jest w nie wyposażona, mają duży wpływ na bezpieczeństwo. Należy jednak pamiętać o procedurach funkcjonowania tych urządzeń i zasadach wprowadzania monitoringu wizyjnego (ustalenia z organem prowadzącym, rodzicami, kadrą pedagogiczną, zapisy w statucie szkoły itp.). Jeśli jednostka dysponuje boiskami szkolnymi, np. „orlikami”, należy pamiętać o stworzeniu regulaminu i zasad korzystania z tych boisk. Oczywiście trzeba wyznaczyć osoby, które będą doglądały bezpieczeństwa podczas użytkowania obiektów przez wynajmujących. Bardzo ważny jest również teren wokół szkoły, dlatego powinno się zadbać, by po zakończeniu zajęć zamykać bramy i furtki oraz należące do placówki przyległe tereny (boiska, place zabaw). Monitorujący budynek winni dokładnie weryfikować osoby wchodzące i wychodzące, zwłaszcza te obce. Dla zwiększenia bezpieczeństwa warto zainstalować domofony, wówczas osoby postronne nie wejdą na teren placówki bez ustalenia ich tożsamości i celu wizyty. Innym sposobem na ochronę społeczności szkolnej przed nieznanymi osobami w budynku jest prowadzenie księgi wejść i wyjść. Dzięki temu mamy pełną kontrolę nad przebywaniem osób postronnych na terenie szkoły. We wszystkich szkołach systematycznie przeprowadza się próbne alarmy przeciwpożarowe, dzięki którym podopieczni uczą się odróżniać system alarmowy, który nakazuje pozostać w salach lekcyjnych, od systemu alarmowego na wypadek ewakuacji oraz poznają procedury opuszczania budynku w chwili wystąpienia pożaru. Ważne jest, by przećwiczyć z uczniami obydwie sytuacje: pierwszą na wypadek wtargnięcia na teren szkoły niebezpiecznego intruza lub terrorysty, zaś drugą w chwili pożaru lub np. podłożenia ładunku wybuchowego. Należy pamiętać, by ewakuacja odbywała się w bezpieczne miejsce, najlepiej poza terenem szkoły. Ma to duże znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy na teren zdarzenia muszą dotrzeć służby ratownicze. Obecność całej szkolnej społeczności w niewielkiej odległości od budynku mogłaby zakłócić porządek lub ograniczyć dostęp do obiektów. Poza tym możemy domniemać, że rodzice uczniów mogą w panice chcieć odebrać swoje dzieci z placówki, co dodatkowo utrudni strażom dojazd do miejsca zdarzenia. Drogi ewakuacyjne muszą być zatem oznakowane i przejezdne. Dyrektor odgrywa bardzo ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa nie tylko uczniom, nauczycielom, pracownikom szkoły, ale także osobom z zewnątrz. Do jego zadań należy systematyczne kontrolowanie systemu zabezpieczeń. W realizacji tych zadań mogą go wesprzeć: społeczny inspektor pracy, pracownik ds. bezpieczeństwa i higieny pracy, inspektor budowlany, przedstawiciel straży pożarnej, inspektor sanitarny i inni specjaliści. Zarządzający placówką winien opracować regulaminy i procedury zapewniające w szkole bezpieczne warunki nauki i pracy oraz sprawdzić, czy wszyscy pracownicy znają te dokumenty i czy są odpowiednio przeszkoleni, by je stosować. Bezpieczeństwo w czasie zdalnego nauczania Kolejne zagrożenie, szczególnie aktualne w czasie pandemii i zdalnego nauczania, to cyberprzemoc. Jest rzeczą zupełnie zrozumiałą, że nie da się uciec od środowiska cyfrowego, ale można zrozumieć specyfikę zasobów i narzędzi cyfrowych oraz ich zastosowania w naszym życiu. Podstawowym zatem i najważniejszym zadaniem jest podejmowanie skutecznych działań profilaktycznych, służących zapewnieniu bezpieczeństwa zarówno uczniom, jak i nauczycielom. W tym celu należy bezwzględnie i systematycznie doskonalić pedagogów, którzy powinni zdobywać wiedzę na temat funkcjonowania uczniów i ich samych w cyberprzestrzeni. Ważne jest, by wiedza nauczycieli była uaktualniana, by mogli poznać wirtualny świat swoich uczniów i zapobiec ewentualnym zagrożeniom. Takie działania wynikają z zapisów Ustawy Prawo oświatowe, nakładających na nauczycieli obowiązki upowszechniania wśród dzieci i młodzieży wiedzy o bezpieczeństwie oraz kształtowania właściwych postaw wobec zagrożeń, w tym związanych z korzystaniem z technologii informacyjno-komunikacyjnych. W każdej szkole należałoby wypracować politykę bezpieczeństwa, w której m.in. znalazłyby się procedury postępowania na wypadek zagrożenia cyberprzemocą. W jej opracowaniu warto byłoby posłużyć się wsparciem ekspertów, którzy wskazaliby działania zapewniające bezpieczeństwo już na poziomie infrastruktury. Bardzo dobrym pomysłem jest tzw. internet limitowany („filtrowany”), specjalnie kierowany do szkół przez OSE. Za jego pośrednictwem uczniowie nie będą mogli surfować po podejrzanych stronach. Oczywiście podczas zdalnego nauczania pojawiają się innego rodzaju niebezpieczeństwa, np. hejt i wirtualne obrażanie innych osób. To nowe wyzwanie współczesnej szkoły, nauczycieli i pedagogów. Bardzo ważna jest tutaj natychmiastowa reakcja. Nauczyciele i dyrekcja muszą zadbać o właściwą profilaktykę, uświadamianie uczniom, co im grozi za takie zachowania wobec innych. Warto zatem w procedurach określić sposoby postępowania z podopiecznymi, którzy rozpowszechniają w sieci hejt. W warunkach zdalnego nauczania również możemy zapraszać na lekcje specjalistów, policjantów, inspektorów policji, którzy wyjaśnią uczniom, jakie są konsekwencje hejtu i obrażania ludzi. Zwróćmy uwagę, że najważniejsze działania szkoły w tym zakresie to szeroko rozumiana edukacja cyfrowa. Częste poruszanie tej tematyki na lekcjach, realizacja projektów edukacyjnych, organizacja dni bezpieczeństwa, konkursów, zajęć pozalekcyjnych uświadamiających, czym są zagrożenia cyfrowe, pozwolą zaangażować uczniów w działania profilaktyczne i jednocześnie zapewnić im cyfrowe bezpieczeństwo. Należałoby włączyć w te działania również rodziców. Niejednokrotnie nie są oni świadomi tego, co robią ich dzieci, jak funkcjonują w cyberprzestrzeni i na co są narażone. Nie można bagatelizować żadnego sygnału świadczącego o istnieniu zagrożenia. Ważne jest, by przeciwdziałać temu zjawisku na jak najwcześniejszym etapie jego powstawania. Przyjazna atmosfera, sprawiedliwe ocenianie, jasne, czytelne normy społeczne, życzliwy nadzór nad uczniami tworzą klimat bezpiecznego środowiska szkolnego.