STAN PRAWNY NA 29 STYCZNIA 2021 Organizacja dowozu dzieci w czasie epidemii Opracował: Michał Łyszczarz, prawnik, główny specjalista w Wydziale Oświaty w Urzędzie Miasta w Dąbrowie Górniczej, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty oraz szeregu publikacji z zakresu prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 910 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215 ze zm.), • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 maja 2018 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych (Dz.U. z 2018 r. poz. 936 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placów-kach (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1604), • Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej (Dz.U. z 2013 r. poz. 167). Obowiązek zorganizowania dowozu dzieci do przedszkoli został przez ustawodawcę ściśle powiązany z kształtem sieci przedszkoli w danej gminie. Konieczność ustalenia tej sieci wy-nika natomiast z art. 32 ust. 1 Prawa oświatowego i zgodnie z tą regulacją sieć obejmuje pro-wadzone przez gminę przedszkola i oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych. Usta-lana jest przez radę gminy w drodze uchwały, która podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym, ale co istotne, obowiązek publikacji uchwały nie oznacza, że stanowi ona akt prawa miejscowego, a więc jedno ze źródeł prawa wymienionych w art. 87 Konstytucji RP. Sama uchwała nie stanowi żadnych norm prawnych, zawiera jedynie katalog przedszkoli i oddziałów przedszkolnych. Obowiązek jej publikacji wynika raczej z waloru informacyjnego, jaki posiada ten akt, stanowiąc zestawienie miejsc świadczących usługi opiekuńcze dla rodziców dzieci w wieku od trzech do pięciu lat oraz miejsc spełniania obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego w przypadku sześciolatków. Jakkolwiek sieć przedszkoli nie jest aktem prawa miejscowego, to jednak wpływa istotnie na obowiązki gminy. Zgodnie z art. 32 ust. 3 Prawa oświatowego sieć gminnych przedszkoli i oddziałów przedszkolnych w publicznych szkołach podstawowych, wraz z jednostkami pu-blicznymi prowadzonymi przez osoby fizyczne oraz jednostkami niepublicznymi, powinna zapewniać dzieciom zamieszkałym na obszarze gminy możliwość korzystania z wychowania przedszkolnego. Przepis ten wymaga również, aby droga dziecka spełniającego obowiązek rocznego przygotowania przedszkolnego i dziecka pięcioletniego z domu do przedszkola czy oddziału przedszkolnego nie przekraczała 3 km. Jeżeli przekracza, to wówczas na podstawie art. 32 ust. 5 Prawa oświatowego obowiązkiem gminy jest zapewnienie bezpłatnego transpor-tu i opieki w czasie przewozu dziecka albo zwrot kosztów przejazdu dziecka i opiekuna środ-kami komunikacji publicznej, jeżeli dowożenie zapewniają rodzice. Jeżeli nie przekracza, to gmina ma jedynie prawo, ale już nie obowiązek, organizowania dowozu. Granica jest więc ściśle określona i nie uwzględnia np. specyfiki terenu, na którym położone jest przedszkole. Czym innym bowiem jest organizowanie dowozu na dystansie niespełna 3 km w dużym mieście, z gęstą siecią komunikacji publicznej, a czym innym dowóz na tere-nach górskich, słabo zaludnionych itd. Niezależnie jednak od przyczyn, dla których rodzice umawiają się na organizowanie dowozu dzieci, po stronie dyrektorów powstają określone obawy związane z takim dowozem. Jeśli bowiem jeden rodzic dowozi samochodem osobo-wym kilkoro dzieci do jednego przedszkola, mamy wówczas do czynienia z sytuacją, w której siłą rzeczy rośnie ryzyko zarażenia grupy dzieci koronawirusem. Taki dowóz jest postrzegany jako potencjalne zagrożenie dla bezpieczeństwa zarówno innych dzieci, jak i pracowników przedszkola. Kolejną wątpliwość budzi fakt, że w przypadku tak zorganizowanego dowozu jeden rodzic nie tylko przyprowadza, ale też odbiera z placówki jednocześnie kilkoro dzieci. Pojawia się pytanie, czy sytuacja taka jest dopuszczalna. Czy pracownicy przedszkola, wyda-jąc kilkoro dzieci tej samej osobie, nie naruszają procedur bezpieczeństwa i czy dyrektor może zakazać stosowania tego rodzaju rozwiązań? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy przyjrzeć się przepisom Rozporządzenia MENiS z dnia 31 grudnia 2002r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach. Stosownie do treści § 2 dyrektor zapewnia bezpieczne i higieniczne warunki pobytu w przedszkolu, a także bezpieczne i higieniczne warunki uczestnictwa w za-jęciach organizowanych przez przedszkole poza obiektami należącymi do tej jednostki z istotnym z punktu widzenia analizowanego problemu zastrzeżeniem, że obowiązkiem dy-rektora jest zawsze zapewnianie bezpieczeństwa w czasie zajęć, te zaś związane są z realizo-waniem podstawowych funkcji przedszkola, czyli funkcją opiekuńczą, dydaktyczną i wycho-wawczą. Dyrektor nie ma więc obowiązku zapewniania bezpieczeństwa dzieciom w czasie przejazdu na zajęcia. Z taką treścią przepisów dotyczących BHP koreluje treść art. 6 pkt 1 Karty nau-czyciela, w myśl którego nauczyciel zobowiązany jest rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami przedszkola (dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą), w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa dzie-ciom w czasie zajęć organizowanych przez przedszkole. Odpowiedzialność nauczyciela została ograniczona do zapewnienia dzieciom bezpieczeństwa w czasie zajęć, który nie obejmuje czasu podróży. Nauczycielowi można oczywiście wydać polecenie podróży służbowej, a nawet wykorzystania w tym celu prywatnego samochodu, na co pozwalają przepisy Rozporządzenia MPiPS z dnia 29 stycznia 2013 r. w sprawie należności przysługujących pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery budżetowej z tytułu podróży służbowej, nie zmienia to jednak faktu, że polecenie nau-czycielowi przewiezienia dziecka jest niedopuszczalne. Czynność ta nie jest bowiem w żaden sposób związana z powierzonym nauczycielowi stanowiskiem. Istnieje jednak wyjątek od opisanych wyżej zasad odpowiedzialności. Wiąże się on z realiza-cją obowiązku zapewnienia bezpłatnego dowozu wychowanków, w trakcie którego należy czuwać nad bezpieczeństwem dzieci, a obowiązek ten wykonywać musi specjalnie zatrudnio-ny w tym celu pracownik, co wynika z treści Rozporządzenia RM z dnia 15 maja 2018 r. w sprawie wynagradzania pracowników samorządowych, które wprost wskazuje, że opiekun dzieci i młodzieży w czasie przewozu jest pracownikiem samorządowym, a stanowisko to zostało zaliczone do stanowisk pomocniczych i obsługi, tworzonych w jednostkach działających „w zakresie oświaty”. Istotne jest, że Rozporządzenie nie mówi o jednostkach oświatowych, lecz właśnie o jednostkach działających w zakresie oświaty, którymi są również gminne urzędy. Opiekunowie zatrudniani przez wójta gminy (burmistrza, prezydenta miasta) stają się pra-cownikami formalnie umiejscowionymi w strukturze organizacyjnej urzędu. Jeżeli jednak to przedszkole zatrudnia opiekuna, to właśnie ten pracownik przedszkola będzie odpowiedzialny za bezpieczeństwo wychowanków w trakcie przewozu, a przez to pośrednio także dyrektor jako zwierzchnik służbowy, jako osoba odpowiedzialna za właściwy dobór kadr. Oczywiście odpowiedzialność dyrektora, w razie ewentualnego wypadku w trakcie przejazdu, jest jedynie hipotetyczna, nie ma on bowiem możliwości sprawowania bezpośredniego nadzoru nad pra-cownikiem wykonującym obowiązek opieki w czasie przewozu. W praktyce więc jedynie ów pracownik ponosiłby faktyczną odpowiedzialność za błędy w sprawowanej opiece. Co jednak istotne, nawet zatrudnienie w przedszkolu pracownika odpowiedzialnego za opiekę w trakcie przejazdu nie oznacza, że dyrektor ma prawo decydować za każdego rodzica, jak ów przejazd ma wyglądać i czy rodzic skorzysta z dowozu gminnego. Warto zauważyć, że Sąd Najwyższy w Wyroku z dnia 3 stycznia 1974 r. (sygn. II CR 643/73) stwierdził, że obo-wiązek sprawowania opieki i nadzoru oraz zapewnienia bezpieczeństwa ze strony szkoły do-tyczy tylko uczniów powierzonych funkcjonariuszom szkoły lub szkole jako całości. Oczywi-ście wyrok ten można odnieść również do przedszkoli, co jednocześnie oznacza, że nawet w przypadku, gdy to gmina organizuje dowóz dziecka i jednocześnie pracownik przedszkola odpowiada za bezpieczeństwo w trakcie tego przewozu, to o odpowiedzialności za bezpie-czeństwo można mówić tylko w przypadku, gdy sam rodzic zdecyduje się na powierzenie dziecka temu pracownikowi, a co za tym idzie, rodzice mogą zadecydować o tym, że nie po-wierzają dzieci na czas przewozu komunikacją gminną, tylko organizują przewóz we własnym zakresie. Nie ma regulacji, które zabraniałyby organizowania przejazdu prywatnym samochodem dla osób z różnych rodzin, w związku z czym dyrektor nie może się na tego typu zakazy powo-ływać. Jest on co prawda władny do przyjmowania zasad sanitarnych, ale wyłącznie tych, które obowiązują na obszarze danego przedszkola. W tym zakresie – istotnie – ma dużą swo-bodę i poza stosowaniem się do wytycznych GIS-u dla przedszkoli może przyjąć zasady hi-gieniczno-sanitarne idące dalej niż wymogi stawiane przez wytyczne Głównego Inspektora Sanitarnego. Skoro więc zasady te nie obejmują wytycznych dotyczących zachowania w pry-watnym samochodzie, niedopuszczalne jest stosowanie odrębnych zasad przyjmowania dziecka do przedszkola w przypadku, gdy korzystał on z opisywanej formy transportu. Takie działanie miałoby znamiona nieuprawnionej dyskryminacji. Ponadto dyrektor nie może odmówić wydania kilkorga dzieci jednemu rodzicowi dokonują-cemu przewozu. Podkreślić należy, że każdy z rodziców niepozbawionych władzy rodziciel-skiej ma prawo jej wykonywania, ma więc także prawo do upoważnienia dowolnie wybranej przez siebie osoby do odbierania dziecka z przedszkola. Dyrektor nie może ingerować w taki wybór. Nie jest również przeciwwskazaniem dla zastosowania się do woli rodziców fakt, że jedna osoba odbiera kilkoro dzieci. O tym, czy podobne okoliczności nie stanowią zagrożenia dla bezpieczeństwa dziecka, decydują rodzice, a przedszkole za bezpieczeństwo to odpowiada tylko do momentu odebrania wychowanka przez upoważnioną osobę. Reasumując, uznać należy, że dyrektor nie ma żadnego prawnego umocowania dla dokonywania ingerencji w sposób przewozu dziecka i nie zmieniają tego stanu obecne ograni-czenia sanitarne.