Samobójstwa dzieci i młodzieży. Część II: Profilaktyka Opracowała: Zofia Grudzińska, psycholog, nauczycielka języka angielskiego, współzałożycielka i koordynatorka ruchu społecznego Obywatele dla Edukacji Profilaktyka jest zawsze rozwiązaniem najlepszym w przypadku powszechnych, nawet niezbyt groźnych schorzeń, ale przede wszystkim w sytuacjach o wiele poważniejszych. Najlepsza jest wtedy, gdy właściwie nie wiemy, czy zadziałała, bo jej następstwem jest „brak objawów”. Dopiero ujęcie statystyczne, i to w dłuższym okresie, może pokazać jej skuteczność. Żyjemy w czasach, gdy z profilaktyką w ujęciu praktycznym zetknęliśmy się wszyscy („noś maseczkę, utrzymuj odstęp, myj dokładnie ręce” – to bardzo zwięzły, ale też skuteczny program profilaktyki w czasie epidemii COVID-19). Oporujące zachowania części społeczeństwa pokazują też, jak trudno czasem uwierzyć, że zalecenia, które nie wywołują widocznych zmian w bezpośrednim otoczeniu, są słuszne. Profilaktyka nie tylko redukuje cierpienie, ale obniża wszelkiego rodzaju koszty – od osobistych po społeczne, od psychosomatycznych po ekonomiczne. Profilaktyka samobójstw Przede wszystkim warto zauważyć, że w przypadku profilaktyki samobójstw mówi się o kilku frontach. Dawniej literatura przedmiotu mówiła o profilaktyce pierwszo-, drugo- i trzeciorzędowej, obecnie stosuje się określenia profilaktyki zdrowia i profilaktyki uniwersalnej, a także profilaktyki selektywnej i profilaktyki wskazującej (skierowanej m.in. do osób, które już podjęły, na szczęście nieudaną, próbę samobójczą). Ta pierwsza obejmuje działania najbardziej ogólne, podstawowe i ważne nie tylko dla ochrony osób kruchych psychicznie, a więc zagrożonych ryzykiem działań samobójczych, ale dla wszystkich – polega bowiem na zapobieganiu pojawiania się problemów, związanych z zachowaniami dysfunkcjonalnymi. Akcentuje się tu szczególnie rozwijanie różnorodnych umiejętności radzenia sobie z wymogami życia. Dla systemu edukacji i ochrony pedagogiczno-psychologicznej może to oznaczać prowadzanie w placówkach zajęć z tzw. umiejętności psychologicznych, podczas których młodzi ludzie poznają tajniki własnej psychiki, nauczą się poznawać sami siebie i radzić sobie z problemami natury emocjonalnej. Takie zajęcia można rozpoczynać już w przedszkolu (na tym etapie zalecane są przede wszystkim warsztaty pomagające rozpoznawać emocje, akceptować ich istnienie, pokazujące jednocześnie sposoby radzenia sobie z nimi).   Zalecenia ekspertów Zapobieganie wszelkim patologiom, w tym także samobójstwu, wiąże się z modyfikacją warunków życia, nauki i pracy. Chodzi tu zwłaszcza o poprawę relacji międzyludzkich, zapobieganie zbyt częstym sytuacjom konfliktowym i powodującym frustrację. Odpowiednie kształtowanie życia i bezpośredniego otoczenia oznacza, że powstają warunki sprzyjające powstaniu wartościowych, pozytywnych postaw jednostek i małych grup, a mniej prawdopodobne staje się kształtowanie postaw nieadekwatnych społecznie. Na płaszczyźnie praktycznej, w odniesieniu do placówek edukacyjnych, przekłada się to na zalecenie, by zadbać o utworzenie autentycznej wspólnoty (w której skład wejdą nie tylko uczniowie i nauczyciele, ale też rodzice i nie-pedagogiczny personel szkoły oraz przedstawiciele organu prowadzącego placówkę). Będzie to ważne dla ludzi dorosłych – np. nauczyciele, pracując w dobrej atmosferze, nie będą zagrożeni wypaleniem zawodowym). Z kolei dla dzieci i młodzieży oznacza to coś o wiele ważniejszego: przebywanie i dorastanie w poczuciu bezpieczeństwa i zaopiekowania przez dorosłych, w przekonaniu o stabilności i przewidywalności otaczającego świata, czyli w warunkach umożliwiających rozwój pozytywnego obrazu samego siebie i poczucia własnej wartości. To są czynniki psychiczne stanowiące najsilniejsze prognostyki hamujące pojawienie się tendencji autodestruktywnych (również samobójczych). W grupie społecznej Trzeba też przypomnieć, że w etiologii samobójstw ogromna rola przypada samotności: jednostki, które nie czują się zintegrowane ze społecznością, szczególnie tą bezpośrednią, w obliczu kryzysu zdecydowanie częściej decydują się na odebranie sobie życia. W odniesieniu do rzeczywistości szkolnej oznacza to podejmowanie działań, które inicjują, a następnie podtrzymują aktywność rozmaitych grup społecznych. Dzięki zaangażowaniu w ich funkcjonowanie nawet wrażliwa psychicznie osoba jest mniej podatna na myśli o możliwości popełnienia samobójstwa. W zależności od specyfiki i lokalizacji szkoły mogą to być różne formy: harcerstwo, zespoły dyscyplinarne i kółka zainteresowań, dla starszych uczniów wolontariat. Wachlarz jest nieskończenie szeroki, ale ważne, by te działania nie były deklaratywne, by odpowiadały na autentyczne zapotrzebowanie i zainteresowanie społeczności uczniowskiej, a nie były – jak to niestety bywa – emanacją „programu wychowawczo-profilaktycznego” ściągniętego z internetu i realizowanego na pokaz. Działania adekwatne do potrzeb uczniów pomogą im w budowaniu zasobów osobistych, poczucia kontroli, ufności we własne siły, przede wszystkim zaś pozwolą nabyć tzw. odporność (rezyliencję), czyli swoistą elastyczność psychiczną, kluczową w sytuacjach trudnych i kryzysowych. Profilaktyka selektywna (drugorzędowa) Profilaktyka selektywna czasem określana jest jako profilaktyka „wczesnej identyfikacji”, gdyż ma na celu wyłowienie z populacji osób najbardziej zagrożonych wystąpieniem zaburzeń i wdrożenie działań mających na celu obniżenie poziomu ryzyka, przeciwdziałanie rozwojowi zaburzeń oraz umożliwienie wycofania się z zachowań ryzykownych. Wobec osób z ryzykownym wzorcem przyjmowania substancji psychoaktywnych są to przede wszystkim poczynania wspomagające w przeciwdziałaniu uzależnieniu. Podatni na kryzys będą też uczniowie znajdujący się w trudnej sytuacji ekonomicznej oraz doświadczający szczególnych trudności w uczeniu się. Najbardziej naturalnym sposobem zredukowania ryzyka działań samobójczych jest np. budowanie motywacji do nauki, włączanie ich w życie wspólnoty. Szczególnie narażoną na ryzyko popełnienia samobójstwa grupą są dzieci i nastolatki przeżywające kryzys, należy zadbać, by miały łatwy dostęp do interwencji kryzysowej. Dla nich najważniejsza jest pomoc w przetrwaniu momentu niebezpieczeństwa, stymulowanie ich rozwoju i przemiany, bowiem po pierwotnie pojawiającej się bezradności i panice często zmienia się ocena sytuacji, jednostronność ustępuje miejsca coraz szerszemu widzeniu problemu, pojawiają się jego nowe rozwiązania. Młodzi ludzie, objęci takim wsparciem, nie tylko zatrzymają się na drodze prowadzącej ich do myśli czy prób samobójczych. Jest bardzo prawdopodobne, że w toku interwencji uda im się wypracować swoje własne sposoby radzenia sobie w przyszłych trudnych sytuacjach. Interwencja kryzysowa Tu szkole powinna przyjść z pomocą poradnia pedagogiczno-psychologiczna. Alternatywnie lub uzupełniająco – uczniowie powinni być informowani o możliwościach uzyskania porady i wsparcia w instytucjach i organizacjach zajmujących się interwencją kryzysową. Warto też włączyć w program wychowawczy zajęcia, które przybliżą uczniom cel takich placówek. Jeśli w najbliższym środowisku nie funkcjonuje placówka interwencji kryzysowej, można się zastanawiać nad jej stworzeniem. Przed ostatecznym podjęciem decyzji należy przeprowadzić analizę potrzeb i charakteru środowiska. Takie placówki powinny zapewniać anonimowość, więc organizowanie ich w małych społecznościach może się mijać z celem. W każdych warunkach należy zadbać o solidne działania informacyjne, a więc nie tylko jednorazowo, z okazji jakiejś lekcji wychowawczej czy szkolnego apelu, podać uczniom informacje o dostępnych centrach interwencji kryzysowej i telefonach zaufania; te informacje muszą być zredagowane tak, by były zrozumiałe również dla młodszych dzieci i umieszczone w widocznych punktach. Trzeba też uczulić dorosłych, funkcjonujących w bezpośrednim otoczeniu dzieci i młodzieży, że zadanie wspierania w sytuacji kryzysowej nie musi być pozostawione wyłącznie specjalistom. Każda wrażliwa, uważna i cierpliwa osoba dorosła powinna służyć pomocą – choćby przez rozmowę. Najważniejszym zadaniem w interwencji kryzysowej jest „być przy kimś, by on mógł jeszcze być”. Nawiązanie więzi pomocowej „Być” jednak też trzeba umieć. Poradnie psychologiczno-pedagogiczne pomogą, organizując zajęcia dla osób dorosłych – personelu szkolnego (nie ograniczając się do nauczycieli) i rodziców. Należy przekazać podstawowe informacje, podkreślając, że najważniejsze jest nawiązanie tzw. więzi pomocowej, wychodzenie z inicjatywą (ale bez narzucania się), ujawnianie pozytywnych emocji do dziecka. Niezbędne jest powstrzymanie się od osądzającego tonu czy od udzielania tzw. dobrych rad. Osoba wspierająca ma za zadanie umożliwić zagrożonemu dziecku odreagowanie agresji, która jest skierowana ku sobie, zachęcać do zwerbalizowania uczuć agresywnych, bo czasem już to pomaga w odwróceniu dynamiki procesów emocjonalnych. Następnie ważne jest wprowadzenie w życie dziecka elementów pozytywnych, pobudzenie jego wyobraźni w konstruktywnym kierunku, umożliwienie doświadczenia sukcesu. Jednocześnie należy zadbać o stworzenie wokół osoby zagrożonej samobójstwem wspierającego otoczenia, w oparciu o rzetelne rozpoznanie otaczającego ją środowiska (mogą tu funkcjonować rozmaite rozwiązania, bazujące na zachęcie do uczestnictwa w pracach organizacji czy grupy działającej na terenie szkoły czy grupy rówieśniczej). Usłyszeć wołanie o pomoc Dziecko, które wkracza w fazę poprzedzającą popełnienie samobójstwa, przeważnie zaczyna wysyłać coraz wyraźniejsze sygnały wskazujące na jego zamiary. Mogą to być zarówno komunikaty werbalne, jak i niewerbalne, np. wpisy na blogach czy statusy na portalach społecznościowych, wypowiedzi podczas lekcji, wiersze czy rysunki. Jedne z nich są bardziej, inne mniej bezpośrednie, jednak zawsze są swoistym wołaniem o pomoc. Większość osób planujących samobójstwo nie chce umrzeć i przez dłuższy czas ma nadzieję, że otrzyma pomoc i zrozumienie. Jeśli nauczyciele (szczególnie wychowawcy) zdołali nawiązać oparte na zaufaniu relacje ze swoimi podopiecznymi, mogą też liczyć na informacje udzielane przez uczniów, zaniepokojonych sygnałami wysyłanymi przez rówieśników. Natomiast pytanie, czy warto tematykę samobójstw włączyć w program lekcji wychowawczych, jest nadal otwarte – z jednej strony widać pewne korzyści (np. znaczący wzrost młodzieży deklarującej gotowość zarówno zgłaszania ewentualnych problemów, jak i pomocy), z drugiej – specjaliści wskazują na brak jednoznacznych, długoterminowych pozytywnych skutków. Istnieje również ryzyko, że podczas gdy takie zajęcia są z pożytkiem dla uczniów dobrze przystosowanych, którzy mówią, że w razie przyszłych problemów skorzystają z pomocy – nie wiadomo, jak wpływają na pozostałych. Co bowiem w przypadku, gdy poruszanie tematyki samobójstw przyspieszy nieodwracalną w skutkach decyzję? Nie pozostawia wątpliwości konieczność pilnego reagowania w przypadku zaobserwowania trzech lub czterech objawów zespołu presuicydalnego (poprzedzającego podjęcie działań samobójczych) – poczynania mające na celu zapewnienie dziecku czy nastolatkowi pomocy powinny być podjęte na przestrzeni kilku tygodni. Profilaktyka wskazująca Profilaktyka wskazująca (trzeciorzędowa) jest interwencją szczególną, bo stosowaną już po wystąpieniu dysfunkcji, w tym wypadku wobec uczniów, którzy mają za sobą próbę samobójczą czy też w przypadkach, gdy stwierdza się uzależnienie od substancji psychoaktywnych. Działania, które mają na celu przede wszystkim zapobieganie powtórzeniu próby, powinny uwzględniać dyskretną obserwację, przy czym powinni ją prowadzić ludzie odpowiednio przygotowani do tego zadania (niezręczne działania mogą dać skutek odwrotny!). Systematyczna praca z takimi dziećmi i nastolatkami też powinna być prowadzona przez specjalistów, czy to w poradniach psychologiczno-pedagogicznych, czy w poradniach zdrowia psychicznego. Tylko wtedy jest nadzieja na zatrzymanie pogłębiania się procesu chorobowego, a także umożliwienie osobie objętej terapią i rehabilitacją powrotu do społeczeństwa, by mogła prowadzić satysfakcjonujące życie. We wszystkich opisanych działaniach profilaktycznych niezbędne jest współdziałanie ze środowiskiem rodzinnym. Obejmuje ono stały kontakt z rodzicami lub opiekunami prawnymi, bardzo wskazane jest też zaoferowanie i im pomocy (sytuacja tego rodzaju jest kryzysowa dla całej rodziny) oraz prowadzenie odpowiednich szkoleń czy treningów umiejętności. Podsumowanie Byłoby naiwnością sądzić, że jakiekolwiek działania, podejmowane miejscowo, zdołają całkowicie wygasić falę samobójstw. Dzieci i nastolatki nie żyją w oderwaniu od tego, co się wokół nich dzieje. Wszystko, co czynią dorośli, wpływa bowiem na dzieci. Dlatego odpowiedzialnych wychowawców niepokoi zjawisko rosnącej nietolerancji wobec osób odmiennych – czy to w aspekcie wyznań religijnych, pochodzenia, czy tożsamości płciowej. Za podjudzanie do nienawiści będą płacić dzieci. Trzeba mieć świadomość, że nasze działania, choćby nie były spektakularne, mogą pomóc, nawet jeśli nie poznamy dziecka, które dzięki nam żyje nadal… Bibliografia: • Rezyliencja – o naszej wewnętrznej odporności, https://www.psychologgia-plus.pl/blog/rezyliencja-o-naszej-wewnetrznej-odpornosci (dostęp: 6.12.2020). • J. Szymańska, Programy profilaktyczne. Podstawy profesjonalnej psychoprofilaktyki, Warszawa 2012, http://www.bc.ore.edu.pl/Content/225/programy_profilaktyczne_2012.pdf, (dostęp: 7.12.2020).