STAN PRAWNY 13 LISTOPADA 2020 Zatrudnianie firm zajmujących się ochroną osób i mienia szkoły Opracował: Paweł Penkala. Zaktualizowała: Elżbieta Rzepecka-Roszak, dyrektor szkoły podstawowej, ekspert ds. awansu zawodowego nauczycieli Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 22 sierpnia 1997 r. o ochronie osób i mienia (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 838), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 910 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (Dz.U. z 2020 r. poz. 1166), • Ustawa z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 17 ze zm.), • Ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2418). Zapewnienie bezpieczeństwa uczniom jest jednym z podstawowych zadań wszelkich instytucji edukacyjnych. Rodzice, którzy codziennie wysyłają swoje dzieci do szkoły, muszą mieć absolutną pewność, że nie będą one tam narażone na ryzyko, a na straży ich życia i zdrowia stać będą kompetentne i odpowiedzialne osoby. Do prawidłowego rozwoju dziecka niezbędne jest poczucie stabilności i bezpieczeństwa – zarówno fizycznego, jak i psychicznego, polegającego na wyrażaniu akceptacji i zrozumienia przez dorosłych wobec postaw i zachowań dziecka. Zapewnienie stabilności i ochrony stanowi dla szkoły, która powinna być swoim wychowankom przyjazna, olbrzymie wyzwanie. Niejeden rodzic czy dyrektor na pewno nieraz zadawali sobie pytanie, czy i jak w realizacji tego zadania może pomóc zatrudnienie firmy zajmującej się ochroną osób i obiektów. Uregulowania prawne szkoły Nie istnieją przepisy, które zabraniałyby dyrektorowi szkoły lub placówki zatrudniania firm zajmujących się ochroną ludzi i obiektów lub – wręcz przeciwnie – nakazywałyby to. W gestii dyrektora i rady szkoły (w ramach jej kompetencji) leży zatem podejmowanie decyzji odnośnie ewentualnego zatrudnienia firmy ochroniarskiej oraz finansowania tego typu projektu ze środków szkoły, z dobrowolnych składek lub innych źródeł. Brak stosownych regulacji oznacza, że zatrudnienie firmy, której zadaniem byłoby zapewnianie bezpieczeństwa uczniów, pracowników oraz terenu placówki, musi opierać się na ogólnych przepisach ustaw i rozporządzeń dotyczących prawa oświatowego, a regulujących stan prawny szkół i placówek edukacyjnych. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 14 Prawa oświatowego system ten zapewnia m.in. utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki w szkołach i placówkach. Do zadań organu prowadzącego szkołę lub placówkę należy zapewnienie warunków działania szkoły lub placówki, w tym bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki (art. 10 ust. 1 pkt 1). Według Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach dyrektor zapewnia bezpieczne i higieniczne warunki pobytu w szkole lub placówce, a także bezpieczne i higieniczne warunki uczestnictwa w zajęciach organizowanych przez szkołę lub placówkę poza obiektami należącymi do tych jednostek (§ 2). Podobnie zadania te definiuje Karta nauczyciela, która mówi, że dyrektor szkoły sprawuje opiekę nad dziećmi i młodzieżą uczącymi się w szkole (art. 7 ust. 1), a w szczególności odpowiada za zapewnienie bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę (art. 7 ust. 2 pkt 6). Przepisy te są następnie przenoszone do zapisów statutów poszczególnych jednostek oświatowych. Przy podejmowaniu decyzji związanych z zapewnieniem i zwiększeniem poziomu bezpieczeństwa w szkole dyrektor może sięgnąć również do innych źródeł. Rządowy program „Bezpieczna i przyjazna szkoła” (realizowany w latach 2008–2013) jest nadal kontynuowany i zaplanowany na lata 2014–2020. Program zakłada realizację tematyki związanej z zachowaniami problemowymi i ryzykownymi dzieci i młodzieży w obszarach: agresji i przemocy w szkole, cyberprzemocy, używania substancji psychoaktywnych przez młodzież, zaburzeń zdrowia psychicznego, zachowań żywieniowych i zaburzeń odżywiania oraz aktywności fizycznej. Warto tutaj zauważyć, że program nie zakłada obecności firm zajmujących się ochroną osób i mienia w szkole, jednak przewiduje kontynuację monitoringu wizyjnego wejść do szkół i placówek oświatowych jako czynnika poprawy bezpieczeństwa dzieci i młodzieży. Zgodnie z Ustawą o ochronie osób i mienia wykorzystanie monitoringu w placówkach edukacyjnych w celu zapewnienia bezpieczeństwa publicznego jest możliwe. Uregulowania prawne firm ochroniarskich Działalność i sposób funkcjonowania firm zajmujących się ochroną ludzi oraz mienia są regulowane przepisami Ustawy o ochronie osób i mienia. Określa ona obszary, obiekty i urządzenia podlegające obowiązkowej ochronie, a także wymagane kwalifikacje i uprawnienia pracowników ochrony oraz definiuje nadzór nad funkcjonowaniem ochrony osób i mienia. Ustawa z dnia 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej określa szczegółowy sposób postępowania pracowników ochrony w zakresie ustalania uprawnień osób do przebywania na chronionym terenie, legitymowania w celu ustalenia tożsamości, wzywania osób do opuszczenia chronionego obiektu oraz powstrzymywania i ujmowania osób stwarzających zagrożenie dla ludzkiego życia i zdrowia oraz ochranianego mienia. Zadania pracownika ochrony Do podstawowych zadań pracownika ochrony, zajmującego się zapewnieniem bezpieczeństwa nauczycielom oraz w budynku szkoły, będzie należało legitymowanie osób, wobec których poweźmie on podejrzenie, że mogą nie posiadać uprawnień do przebywania na terenie szkoły, oraz osób, których zachowanie będzie stało w sprzeczności z prawem lub regulaminem szkoły. Art. 65 ww. Ustawy mówi, że w przypadku stwierdzenia braku uprawnień osoby do przebywania na terenie szkoły lub zakłócania przez nią porządku pracownik ochrony będzie mógł wezwać ją do opuszczenia budynku. W przypadku niepodporządkowania się poleceniu pracownik ochrony będzie mógł podjąć kroki w celu ujęcia w granicach obszarów lub obiektów chronionych lub poza ich granicami osób stwarzających w sposób oczywisty bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia ludzkiego, a także chronionego mienia, w celu niezwłocznego oddania tych osób policji. O wszelkich przypadkach naruszenia prawa i regulaminu powinien być również niezwłocznie poinformowany dyrektor szkoły. Finansowanie ochrony szkoły Jak wspomniano wyżej, nie ma regulacji ustawowych, które poruszałyby kwestię zatrudniania przez szkoły i placówki firm zajmujących się ochroną osób i mienia. Zgodnie z art. 68 Prawa oświatowego dyrektor szkoły dysponuje środkami określonymi w planie finansowym szkoły, zaopiniowanym przez radę szkoły lub radę pedagogiczną, i ponosi odpowiedzialność za ich prawidłowe wykorzystanie, a także może organizować administracyjną, finansową i gospodarczą obsługę szkoły. Art. 3 ust. 2 Ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych wskazuje, iż organ prowadzący szkoły zapewnia jej środki finansowe na realizację zadań oświatowych, w tym związanych z bezpieczeństwem uczniów i nauczycieli. Prawo oświatowe wskazuje dyrektora jako dysponenta środków określonych w planie finansowym, zaopiniowanym przez radę szkoły. Dyrektor ponosi odpowiedzialność za prawidłowe wykorzystanie środków, w jego gestii leży również organizacja administracyjnej, finansowej i gospodarczej obsługi szkoły lub placówki (art. 68 ust. 1 pkt 5). Według Ustawy to rada pedagogiczna opiniuje projekt planu finansowego (art. 70 ust. 2 pkt 2). Opiniowanie projektu planu finansowego składanego przez dyrektora szkoły należy także do kompetencji rady rodziców (art. 84 ust. 2 pkt 3). Stosownie do art. 108a Prawa oświatowego dyrektor w uzgodnieniu z organem prowadzącym szkołę, po przeprowadzeniu konsultacji z radą pedagogiczną, radą rodziców i samorządem uczniowskim, może wprowadzić szczególny nadzór nad pomieszczeniami szkoły lub terenem wokół szkoły w postaci środków technicznych umożliwiających rejestrację obrazu – monitoring. Dla zapewnienia środków finansowych i wsparcia organów prowadzących Rada Ministrów może określić w drodze rozporządzenia formy i zakres wspierania organów prowadzących szkoły i placówki w zapewnieniu bezpiecznych warunków nauki, wychowania i opieki lub podnoszeniu poziomu dyscypliny w szkołach lub placówkach, sposób podziału środków z budżetu państwa przyznanych na realizację programu, szczegółowe kryteria i tryb oceny wniosków organów prowadzących o udzielenie wsparcia finansowego oraz zakres informacji, jakie powinien zawierać wniosek organu prowadzącego o udzielenie wsparcia finansowego, uwzględniając w szczególności wymóg skuteczności i efektywności przedsięwzięć podejmowanych w ramach programu. Niestety w chwili obecnej brakuje programu, który pozwoliłby na sfinansowanie zatrudnienia firmy do ochrony szkoły. Warto tutaj wspomnieć, że szkoła zawsze może zwrócić się o wsparcie finansowe do organu prowadzącego. W polskim społeczeństwie wydaje się dominować pogląd, że szkoły nie potrafią zapewnić swoim uczniom odpowiedniego poziomu bezpieczeństwa. Być może jest to opinia uzasadniona – statystyki Komendy Głównej Policji wskazują na wzrost liczby przestępstw popełnianych na terenie szkół i chociaż funkcjonariusze podkreślają, że przyczyn tego wzrostu należałoby upatrywać raczej w zwiększonej wykrywalności przestępstw, wynikającej m.in. z lepszej współpracy na linii szkoła–rodzice–policja, to głosy wyrażające obawy o bezpieczeństwo dzieci w szkole nie milkną. Sprzyja temu również coraz częstsze nagłaśnianie szczególnie drastycznych przypadków przez masowe media. W efekcie rodzice domagają się od władz szkół zdecydowanych kroków – np. instalowania systemów monitoringu wizyjnego czy zatrudniania firm ochroniarskich. Tego typu środki istotnie są coraz częściej stosowane w polskich szkołach, choć nie jest do końca jasne, czy rzeczywiście zwiększają one poziom bezpieczeństwa. Odpowiedź na to pytanie mogłyby przynieść badania ewaluacyjne, które w kolejnych latach zapewne będą przeprowadzane, na razie jednak pozostaje sugerować się subiektywnymi opiniami, wyrażanymi przez rodziców czy dyrekcję szkół. Niezależnie od krótko- czy długofalowej efektywności zastosowanych rozwiązań, warto pamiętać, że ani monitoring, ani wynajmowanie firm zajmujących się ochroną osób i mienia nie zwalniają nauczycieli z ustawowego obowiązku dbania o bezpieczeństwo podopiecznych i sprawowania nad nimi opieki podczas zajęć obowiązkowych czy pozalekcyjnych. Obecność ochroniarza w żadnym wypadku nie oznacza, że nauczyciele nie muszą już pilnować dzieci na korytarzu podczas przerwy (zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach przerwy w zajęciach uczniowie spędzają pod nadzorem nauczyciela – § 14 ust. 1), sprawować systematycznej kontroli nad salami czy miejscami, w których prowadzone są zajęcia, wypatrywać i zgłaszać zagrożeń, sprawdzać obecności itp. Warto również pamiętać, że środki finansowe, z których pokrywa się potrzeby szkół, są ograniczone i z reguły niewystarczające – opłacanie firm zajmujących się ochroną czy ponoszenie kosztów monitoringu oznaczają w efekcie mniejsze fundusze na inne projekty (dodatkowe zajęcia, konsultacje psychologiczne, promocję właściwych postaw życiowych), które, być może, przyniosłyby w dalszej perspektywie więcej korzyści w sferze zapewniania bezpieczeństwa uczniom, sprzyjając ich edukacji oraz budowaniu dobrych i zdrowych relacji w społeczności szkolnej, między rodzicami i nauczycielami w większym stopniu aniżeli doraźnie podejmowane działania.