STAN PRAWNY NA 30 PAŹDZIERNIKA 2020 Dodatek uzupełniający w placówce oświatowej Opracowała i zaktualizowała: Joanna Swadźba, prawnik Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 13 stycznia 2010 r. w sprawie sposobu opracowywania sprawozdania z wysokości średnich wynagrodzeń nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego w szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1303), • Ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie ustawy Karty nauczyciela (Dz.U. z 2009 r. nr 213 poz. 1650), • Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 lipca 2013 r. (K 13/10, Dz.U. z 2013 r. poz. 903), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 910 ze zm.), • Ustawa z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1872), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 26 czerwca 2001 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1455). Postanowienia przepisu art. 30a Karty nauczyciela, nakładają na organy prowadzące szkoły, czyli jednostki samorządu terytorialnego obowiązek zbilansowania wydatków na wynagrodzenia dla nauczycieli. Ten ustawowy nakaz wyrównania pensji nauczycieli nazywany jest dodatkiem uzupełniającym lub dodatkiem wyrównawczym. Dodatek ten budził wiele kontrowersji i wątpliwości – podważano nawet jego konstytucyjność. Obecnie po ogłoszeniu Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 lipca 2013 r., obowiązek wypłacania nauczycielom omawianego dodatku nie podlega już dyskusji. Przyznawanie i wypłacanie tego świadczenia jest zgodne z Konstytucją a organy prowadzące placówki oświatowe są zobowiązane do bezwzględnego przestrzegania przepisów w tym zakresie. Podstawa prawna wypłaty dodatku uzupełniającego Na mocy art. 1 pkt 4 Ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie ustawy Karta nauczyciela 22 stycznia 2009 r. wszedł w życie art. 30a Karta nauczyciela, stanowiący podstawę prawną obowiązku wypłaty nauczycielom dodatku uzupełniającego oraz określający podstawowe zasady jego naliczania. Następnie ww. Ustawa z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianie ustawy Karta nauczyciela znowelizowała ten przepis w zakresie terminu wypłaty dodatku. Dookreślono także, że kwotę różnicy należy dzielić między nauczycieli zatrudnionych i pobierających wynagrodzenie w przedszkolach i szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego w roku, dla którego ustalono kwotę różnicy. Omawiany art. 30a Karty nauczyciela narzuca obowiązek: • dokonania analizy wydatków na wynagrodzenia nauczycieli, • wypłaty określonej kwoty różnicy w wysokości tych wynagrodzeń. Ponadto zgodnie z art. 30a KN organ prowadzący placówkę ma obowiązek zdawania sprawozdania z wysokości średnich wynagrodzeń nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego. Szczegółowy sposób opracowania powyższego sprawozdania został ustalony w Rozporządzeniu w sprawie sposobu opracowania sprawozdania z wysokości średnich wynagrodzeń nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego w szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. Przywołana wyżej norma prawna jest skierowana do jednostek samorządu terytorialnego, które z różnych przyczyn nie wypłacały nauczycielom średnich wynagrodzeń w wysokości zagwarantowanej Kartą nauczyciela. Przepis ten pozwala uniknąć sytuacji, w której płace nauczycieli określonego stopnia awansu zawodowego w JST nie osiągną średniego poziomu gwarantowanego ww. Ustawą. Dodatek uzupełniający a Konstytucja Postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym dotyczące zbadania zgodności z prawem obowiązku wypłacania przez organy prowadzące jednostek samorządu terytorialnego dodatków uzupełniających zostało wszczęte na wniosek kilku gmin. Wątpliwości budził w szczególności art. 30a ust. 3 KN, nakładający na jednostki samorządu terytorialnego obowiązek wypłacania corocznego, jednorazowego dodatku uzupełniającego nauczycielom, którzy w poprzednim roku kalendarzowym nie osiągnęli ustawowego – średniego – poziomu wynagrodzenia. Tym samym, ustawodawca zobowiązał JST do zagwarantowania w planach finansowych środków na wydatki związane z wypłatą dodatku uzupełniającego bez jednoczesnego zwiększenia ich dochodów. W Wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 lipca 2013 r. (K 13/10), ogłoszono, że obowiązek wypłacania nauczycielom dodatku uzupełniającego przez jednostki samorządu terytorialnego jest zgodny z Konstytucją. Sąd, analizując art. 30a ust. 3 Karty nauczyciela stwierdził, że obowiązek wypłaty dodatku nie stanowi nowego zadania własnego JST. Ustanowienie dodatku uzupełniającego uznano za konsekwencję niespełniania przez cześć gmin wymogu zapewniania właściwego poziomu wynagrodzeń nauczycieli określonego w Karcie nauczyciela. Co więcej, konieczność wypłaty dodatku nie powstaje, jeśli JST wynagradza nauczycieli w sposób spełniający ustawowe wymogi. Trybunał Konstytucyjny orzekł również, że dysproporcja między dochodami jednostek samorządu terytorialnego a wydatkami koniecznymi do realizacji nałożonych na gminy zadań publicznych nie może przesądzać o naruszeniu przepisów Konstytucji. W związku z tym zarzut, że dochody gmin z tytułu subwencji oświatowej poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego nie wystarczają na finansowanie podległych im placówek oświatowych, nie może stanowić podstawy orzeczenia o niezgodności art. 30a ust. 3 KN z Konstytucją. Ważne! Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego jest powszechnie wiążące, dlatego gminy są zobowiązane do wypłacania dodatków uzupełniających nauczycielom, niezależnie od sytuacji finansowej JST. Osoby uprawnione do otrzymania dodatku uzupełniającego Obowiązek wypłacania dodatku uzupełniającego dotyczy nauczycieli: • szkół, • przedszkoli, • placówek oświatowych. Zgodnie z art. 3 pkt 1 Karty nauczyciela, w przypadku, gdy „(…) w Ustawie jest mowa o nauczycielach bez bliższego określenia – rozumie się przez to nauczycieli, wychowawców i innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w przedszkolach, szkołach i placówkach wymienionych w art. 1 ust. 1 KN”. Zatem do dodatku uzupełniającego uprawnieni są nauczyciele jednostek wymienionych w art. 1 ust. 1 KN. Uprawnionymi do tego świadczenia są nauczyciele zatrudnieni i pobierający wynagrodzenie w roku kalendarzowym, dla którego ustala się różnicę wynagrodzeń. Dodatek ten wypłacony zostanie jedynie nauczycielom, którzy w poprzednim roku kalendarzowym nie osiągnęli ustawowego – średniego poziomu wynagrodzenia w danej JST. Zatem po analizie art. 30a KN oraz Rozporządzenia w sprawie sposobu opracowywania sprawozdania z wysokości średnich wynagrodzeń nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego w szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego można stwierdzić, że w przypadku, gdy analiza dokonana przez organ prowadzący wykaże, że średnie wynagrodzenia nauczycieli nie zostały osiągnięte, nauczyciele otrzymają brakującą różnicę w formie dodatku uzupełniającego. Wyliczenie, o którym mowa opiera się na ustaleniu średnich wynagrodzeń nauczycieli (globalnie w jednostce samorządu terytorialnego) oraz średniorocznej struktury zatrudnienia. Dopiero dokonanie tego wyliczenia pozwala na obliczenie wysokości dodatku uzupełniającego dla konkretnych nauczycieli. Do średniorocznej struktury zatrudnienia nauczycieli uwzględnia się liczbę etatów nauczycieli w okresach, w których: • otrzymywali wynagrodzenie wypłacane ze środków finansowych placówki, czyli świadczyli pracę – art. 42 KN, • przebywali na zwolnieniu lekarskim do 33 dni (lub odpowiednio 14 dni) – otrzymywali w tym okresie wynagrodzenie ze środków pracodawcy, • przebywają na urlopie dla poratowania zdrowia – przy proporcjonalnym uwzględnieniu czasu przepracowanego w danym roku kalendarzowym. Pamiętaj! W średniorocznej strukturze zatrudnienia koniecznej do wyliczenia dodatku uzupełniającego uwzględnia się także nauczycieli przeniesionych w stan nieczynny. Kwota jednorazowego dodatku uzupełniającego wypłacona nauczycielowi stanowi przychód ze stosunku pracy zgodnie z art. 12 ust. 1 Ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Osoby, którym nie przysługuje dodatek uzupełniający Przy obliczaniu średniorocznej struktury zatrudnienia nauczycieli, służącej wyliczeniu kwoty dodatku uzupełniającego, nie uwzględnia się nauczycieli niepobierających w danym roku kalendarzowym wynagrodzenia wypłacanego przez pracodawcę, mimo że pozostają oni w stosunku pracy. Powyższe dotyczy liczby etatów nauczycieli za okres, w którym przebywali na urlopie: • macierzyńskim, • wychowawczym, • bezpłatnym. Etatów nauczycieli za okres pobierania świadczeń, wypłacanych przez ZUS w związku z przebywaniem na zwolnieniu lekarskim bądź pobieraniem świadczenia rehabilitacyjnego czy zasiłku opiekuńczego, również nie uwzględnia się. Przy ustalaniu średniorocznej struktury zatrudnienia nauczycieli nie uwzględnia się liczby etatów nauczycieli w okresach nieobecności w pracy, za czas których nie przysługuje wynagrodzenie. Ponadto nie uwzględnia się osób niebędących nauczycielami, zatrudnionych na podstawie art. 15 ust. 1, 2, 5 i 6 Ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe. Kolejnym wnioskiem, płynącym z art. 30a KN, jest obowiązek wypłaty dodatku uzupełniającego wszystkim nauczycielom zatrudnionym w przedszkolu czy szkole w danym roku kalendarzowym, niezależnie od tego, czy byli oni zatrudnieni przez cały rok kalendarzowy, czy też tylko przez jego część. Bez prawnego znaczenia pozostaje też fakt, czy nauczyciele ci są nadal zatrudnieni w placówce w dniu wypłaty tego świadczenia. Uwaga! Jeśli nauczyciel był zatrudniony jedynie przez część roku kalendarzowego, wysokość świadczenia wylicza się dla niego proporcjonalnie do okresu zatrudnienia. W razie niewypłacenia należnego dodatku uzupełniającego, nauczyciel może wystąpić do sądu pracy z pozwem o ustalenie jego wysokości i wypłatę. Dodatek uzupełniający jest świadczeniem ze stosunku pracy, które przedawnia się z upływem trzech lat, licząc od dnia, kiedy stało się wymagalne. Procedura związana z wypłatą dodatku uzupełniającego Organ prowadzący, którego kompetencje wykonuje wójt. burmistrz, prezydent miasta, zarząd powiatu bądź województwa zobowiązany jest do przeprowadzenia kilkuetapowej procedury. 1. Organ prowadzący, do 20 stycznia każdego roku, przeprowadza analizę wydatków poniesionych w poprzednim roku kalendarzowym na wynagrodzenia dla nauczycieli w odniesieniu do wysokości średnich wynagrodzeń, o których mowa w art. 30 ust. 3 KN oraz średniorocznej struktury zatrudnienia nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego. Z treści Rozporządzenia MEN w sprawie sposobu opracowywania sprawozdania z wysokości średnich wynagrodzeń nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego w szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego wynika sposób wyliczenia średniorocznej struktury zatrudnienia nauczycieli. 2. Jeżeli po przeprowadzeniu powyższej analizy okaże się, że w danej jednostce samorządu terytorialnego nie osiągnięto wysokości średnich wynagrodzeń, organ prowadzący ustala kwotę różnicy między wydatkami poniesionymi na wynagrodzenia nauczycieli w danym roku w składnikach – art. 30 ust. 1 KN a iloczynem średniorocznej liczby etatów nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego oraz ich średnich wynagrodzeń – art. 30 ust. 3 KN – ustalonych w danym roku. 3. Następnie należy podzielić kwotę różnicy między nauczycieli zatrudnionych i pobierających wynagrodzenie w roku, dla którego ustalono różnicę. 4. Kolejny etap stanowi proporcjonalne ustalenie wysokości dodatku uzupełniającego dla każdego nauczyciela zatrudnionego i pobierającego wynagrodzenie. Tu trzeba uwzględnić okres zatrudnienia tego nauczyciela oraz osobistą stawkę jego wynagrodzenia zasadniczego, jednocześnie zapewniając osiągnięcie średnich wynagrodzeń na poszczególnych stopniach awansu zawodowego. 5. Tak ustaloną kwotę wypłaca się nauczycielom w terminie do 31 stycznia roku kalendarzowego następującego po roku, dla którego wyliczono kwotę różnicy. 6. Ostatni krok stanowi sporządzenie sprawozdania, zgodnie z wytycznymi Rozporządzenia w sprawie sposobu opracowania sprawozdania z wysokości średnich wynagrodzeń nauczycieli na poszczególnych stopniach awansu zawodowego w szkołach prowadzonych przez jednostki samorządu terytorialnego. Sprawozdanie, w ciągu siedmiu dni od jego sporządzenia, należy przedłożyć regionalnej izbie obrachunkowej, radzie gminy, radzie powiatu, sejmikowi województwa, a także dyrektorom placówek, prowadzonych przez jednostkę samorządu terytorialnego oraz związkom zawodowym zrzeszającym nauczycieli, do 10 lutego roku kalendarzowego następującego po roku, który podlegał analizie. Wyliczenie dodatku uzupełniającego dla nauczycieli jest procesem trudnym, dość skomplikowanym i wymagającym posiadania wielu danych. W obowiązującym stanie prawnym, nauczyciel nie jest w stanie samodzielnie wyliczyć wysokości przysługującego mu dodatku uzupełniającego. Ważne! Nauczyciel, który chce dowiedzieć się, czy przysługuje mu dodatek uzupełniający albo sprawdzić, czy jego wysokość została poprawnie naliczona, powinien: • poprosić o pomoc związki zawodowe lub • zwrócić się do organu prowadzącego z prośbą o udostępnienie koniecznych wyliczeń i danych oraz udzielenie wyjaśnień. Dodatek uzupełniający a trzynastka Zgodnie z art. 4 Ustawy o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej, na wysokość dodatkowego wynagrodzenia rocznego wypłacanego nauczycielom, składa się wynagrodzenie i inne świadczenia ze stosunku pracy, na podstawie których oblicza się ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy, a także wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy oraz wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy przysługujące pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy. Ekwiwalent ten wylicza się na podstawie przepisów Rozporządzenia w sprawie szczegółowych zasad ustalania wynagrodzenia oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop wypoczynkowy nauczycieli. Przywołane Rozporządzenie stanowi, że w wynagrodzeniu za urlop wypoczynkowy nauczyciela uwzględnia się jednorazowy dodatek uzupełniający. Powyższa regulacja oznacza, że dodatek ten ma wpływ na wysokość wynagrodzenia za czas urlopu nauczyciela oraz tzw. trzynastki. Innymi słowy w podstawie dodatkowego wynagrodzenia rocznego należy uwzględnić jednorazowy dodatek uzupełniający. Dodatek uzupełniający a wynagrodzenie nauczycieli prowadzących zajęcia finansowane ze środków unijnych Nauczyciele, którzy w ramach programów unijnych prowadzą zajęcia bezpośrednio z uczniami lub wychowankami albo na ich rzecz, za każdą godzinę prowadzenia tych zajęć przysługuje wynagrodzenie, a zajęcia te nie są wliczane do pensum – zgodnie z art. 35a Karty Nauczyciela. Wynagrodzenia z tytułu prowadzenia ww. zajęć nie uwzględnia się przy obliczaniu kwot wydatków na średnie wynagrodzenia nauczycieli, o których mowa w art. 30 ust. 3 KN. Stanowi o tym wprost art. 35a ust. 4 KN.