STAN PRAWNY NA 21 SIERPNIA 2020 Zwolnienie lekarskie po ustaniu zatrudnienia Opracował i zaktualizował: Michał Łyszczarz, prawnik, współautor komentarza do Ustawy o systemie oświaty Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 870), • Ustawa z dnia 16 listopada 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (t.j. Dz. U. poz. 1948 ze zm) • Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 8 grudnia 2015 r. w sprawie zakresu informacji o okolicznościach mających wpływ na prawo do zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa lub ich wysokość oraz dokumentów niezbędnych do przyznania i wypłaty zasiłków (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 87). Nie w każdym przypadku ustanie zatrudnienia oznacza, że pracownik przestaje otrzymywać jakiekolwiek świadczenia, ponieważ nadal korzysta z faktu, że w czasie trwania umowy był ubezpieczony. W związku z powyższym zatrudniony nadal będzie otrzymywał zasiłek chorobowy, lecz obowiązek jego wypłacania nie będzie już spoczywał na pracodawcy, z którym przestał łączyć go stosunek prawny w postaci umowy o pracę, tylko na ubezpieczycielu. Prawo do zasiłku chorobowego Zgodnie z art. 4 ust. 1 Ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej: Ustawa), ubezpieczony nabywa prawo do zasiłku chorobowego: • po upływie 30 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego – jeżeli obowiązkowo podlega temu ubezpieczeniu, • po upływie 90 dni nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego – jeżeli jest ubezpieczony dobrowolnie. Do okresów ubezpieczenia chorobowego wlicza się jednak poprzednie okresy ubezpieczenia chorobowego, jeżeli przerwa między nimi nie przekroczyła 30 dni lub była spowodowana urlopem wychowawczym, urlopem bezpłatnym albo odbywaniem czynnej służby wojskowej przez żołnierza niezawodowego. Z kolei od pierwszego dnia ubezpieczenia chorobowego prawo do zasiłku chorobowego przysługuje, zgodnie z art. 4 ust. 3 Ustawy: • absolwentom szkół lub uczelni lub osobom, które zakończyły kształcenie w szkole doktorskiej, którzy zostali objęci ubezpieczeniem chorobowym lub przystąpili do ubezpieczenia chorobowego w ciągu 90 dni od dnia ukończenia szkoły lub uzyskania dyplomu ukończenia studiów, lub zakończenia kształcenia w szkole doktorskiej, • jeżeli niezdolność do pracy spowodowana została wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy, • ubezpieczonym obowiązkowo, którzy mają wcześniejszy co najmniej 10-letni okres obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego, • posłom i senatorom, którzy przystąpili do ubezpieczenia chorobowego w ciągu 90 dni od ukończenia kadencji, • funkcjonariuszom Służby Celnej, którzy przyjęli propozycję pracy na podstawie art. 165 ust. 7 i art. 167 ust. 2 Ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej i stali się pracownikami w jednostkach organizacyjnych Krajowej Administracji Skarbowej. Warunki wypłacania zasiłku chorobowego po ustaniu zatrudnienia Aby otrzymać zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia, konieczne jest łączne spełnienie czterech warunków, przy czym dwa z nich wynikają wprost z art. 7 Ustawy. Do warunków tych należą: • niezdolność do pracy, która powstała w czasie okresu ochronnego, czyli wystąpiła nie później niż 14 dni od ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego lub 3 miesięcy w przypadku choroby zakaźnej lub choroby, której okres wylęgania jest dłuższy niż 14 dni, • niezdolność do pracy, która trwała co najmniej 30 dni, przy czym była ona nieprzerwana, czyli zwolnienie lekarskie było ciągłe; należy nadmienić, że treść przywołanych regulacji nie pozwala na wyciągnięcie wniosku, jakoby zwolnienie musiało dotyczyć jednej choroby, co oznacza, że również następujące po sobie zwolnienia przyznawane z powodu różnych chorób dają prawo do zasiłku, oczywiście pod warunkiem, że między stanami chorobowymi nie było przerwy – czyli pracownik w sposób ciągły był niezdolny do pracy, • niezdolność do pracy nastąpiła po odpowiednio długim czasie trwania ubezpieczenia, czyli minimum 30 dniach, z wyjątkiem wyżej opisanych przykładów wynikających z art. 4 ust. 3 Ustawy, w których prawo do zasiłku przysługuje od pierwszego dnia ubezpieczenia chorobowego, • nie może nastąpić żadna z okoliczności wykluczających nabycie prawa do zasiłku chorobowego za okres po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, wymienionych w art. 13 Ustawy. Przykład 1 Zatrudnienie ustało z końcem roku kalendarzowego. Pracownik otrzymał następnie zwolnienie lekarskie od 13 stycznia do 20 stycznia. W tym wypadku prawo do zasiłku chorobowego wypłacanego przez ZUS nie przysługuje, ponieważ niezdolność do pracy trwała krócej niż wymagane 30 dni. Jeżeli jednak zostałoby ono przyznane na okres od 13 stycznia do 15 lutego, wówczas zasiłek chorobowy przysługuje, gdyż niezdolność do pracy wystąpiła w ciągu 14 dni od ustania tytułu ubezpieczenia chorobowego i trwała dłużej niż 30 dni. Warto dodać, że samo formalne pozostawanie w zatrudnieniu nie jest jeszcze wystarczające aby skorzystać z prawa do zasiłku chorobowego. Zwrócono na to uwagę w Uchwale Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2002 r. (III UZP 4/02). Stwierdzono w niej, że pracownik, który w ostatnim miesiącu zatrudnienia przebywał na urlopie bezpłatnym, a niezdolnym do pracy stał się przed upływem 14 dni od ustania stosunku pracy, nie nabywa prawa do zasiłku chorobowego na podstawie art. 7 pkt 1 Ustawy. Z uzasadnienia do Uchwały wynika, że „zatrudnienie w czasie urlopu bezpłatnego, będącego przerwą w realizacji pracowniczego obowiązku świadczenia pracy, udzielanego przez pracodawcę w związku ze szczególnymi potrzebami pracownika, nie stanowi tytułu podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu. Okresu tego nie wlicza się zresztą do stażu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze (art. 174 § 2 k.p.), a okres choroby przypadającej w czasie urlopu bezpłatnego nie przerywa jego biegu”. Wyłączenia Mimo spełnienia pozostałych warunków do nabycia prawa do zasiłku nie będzie przysługiwał, jeżeli wystąpi jedna z okoliczności wskazanych w art. 13 Ustawy. Zgodnie z tym przepisem zasiłek chorobowy z tytułu niezdolności do pracy powstałej po ustaniu tytułu ubezpieczenia nie przysługuje za okres po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, jeżeli osoba niezdolna do pracy: • ma ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, • kontynuuje działalność zarobkową lub podjęła działalność zarobkową stanowiącą tytuł do objęcia obowiązkowo lub dobrowolnie ubezpieczeniem chorobowym albo zapewniającą prawo do świadczeń za okres niezdolności do pracy z powodu choroby, • nie nabyła prawa do zasiłku w czasie ubezpieczenia, • jest uprawniona do zasiłku dla bezrobotnych, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, • podlega obowiązkowo ubezpieczeniu społecznemu rolników określonemu w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przyczyny te mają podstawową cechę wspólną – wypłata zasiłku chorobowego nie ma uzasadnienia, byłaby sprzeczna z celem powstania art. 7 Ustawy. Stanowi on o konieczności dostarczenia środków utrzymania osobie, która nie jest już co prawda ubezpieczona, ale niedawno była, a z powodu ustania pracy zarobkowej traci dotychczasowe dochody i jednocześnie choroba przeszkodziła jej w znalezieniu i podjęciu nowej pracy zarobkowej. Niezbędne dokumenty Zgodnie z § 3 Rozporządzenia w sprawie zakresu informacji o okolicznościach mających wpływ na prawo do zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa lub ich wysokość oraz dokumentów niezbędnych do przyznania i wypłaty zasiłków „Dokumentem niezbędnym do przyznania i wypłaty przez Zakład zasiłku chorobowego lub świadczenia rehabilitacyjnego za okres niezdolności do pracy przypadającej po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego lub wypadkowego jest, złożone w formie papierowej lub w formie dokumentu elektronicznego uwierzytelnionego z wykorzystaniem kwalifikowanego certyfikatu lub profilu zaufanego ePUAP na elektroniczną skrzynkę podawczą Zakładu, oświadczenie zawierające dane określone w załączniku nr 4 do rozporządzenia”. Zgodnie z tym załącznikiem zakres danych, które zawiera oświadczenie osoby występującej o zasiłek chorobowy za okres niezdolności do pracy przypadającej po ustaniu tytułu ubezpieczenia obejmuje następujące dane: • dane ubezpieczonego – pierwsze imię, nazwisko, numer PESEL albo seria i numer paszportu i data urodzenia, jeżeli nie nadano numeru PESEL, oraz adres zamieszkania, • informacja, czy wnioskodawca wystąpił o ustalenie uprawnień lub ma ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty z tytułu niezdolności do służby wojskowej, renty inwalidzkiej, zagranicznej emerytury, zagranicznej renty z tytułu niezdolności do pracy, z podaniem organu rentowego i daty wystąpienia z wnioskiem lub daty, od której uprawnienia zostały ustalone, • informacja, czy wnioskodawca jest uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych, zasiłku albo świadczenia przedemerytalnego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, z podaniem daty, od której uprawnienia zostały ustalone, • informacja o podjęciu lub kontynuacji działalności zarobkowej z podaniem rodzaju działalności, w szczególności prowadzenia przez wnioskodawcę albo małżonka gospodarstwa rolnego, z podaniem liczby hektarów przeliczeniowych, albo działu specjalnego, podleganiu przez wnioskodawcę ubezpieczeniu społecznemu rolników obowiązkowo albo dobrowolnie, także jako domownik rolnika, prowadzeniu działalności pozarolniczej, zawarciu umowy o pracę, zawarciu umowy zlecenia albo innej działalności zarobkowej, z podaniem daty podjęcia działalności, • informacja, czy wnioskodawca korzysta z urlopu bezpłatnego w przypadku zatrudnienia u dwóch lub więcej pracodawców, z podaniem okresu tego urlopu, • informacja, czy wnioskodawca jest uprawniony do dodatku szkoleniowego, stypendium albo innego świadczenia pieniężnego wypłacanego przez powiatowy urząd pracy z podaniem daty, od której uprawnienia te zostały ustalone, • numer rachunku bankowego wnioskodawcy, • data, podpis wnioskodawcy, • pouczenie. Dla ZUS-u druk ten jest zaświadczeniem wskazującym, że nie występują okoliczności wyłączające prawo do zasiłku chorobowego, a jego wzór stanowi załącznik do Rozporządzenia. Z kolei dowodem wypłaty zasiłku chorobowego przez ZUS jest, zgodnie z § 4 Rozporządzenia, dokumentem niezbędnym do wypłaty zasiłku po wypłaceniu wynagrodzenia za czas niezdolności do pracy lub zasiłku chorobowego przez płatnika składek jest przekazanie przez niego do Zakładu zaświadczenia płatnika składek, zawierające identyfikator zaświadczenia lekarskiego, na podstawie którego dokonano wypłaty zasiłku. Ogólną zasadę dostarczania zaświadczenia lekarskiego do ZUS-u określa art. 62 ust. 1 Ustawy, stosownie do którego Ubezpieczony dostarcza wydruk zaświadczenia lekarskiego: • do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – jeżeli płatnikiem zasiłku jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, • płatnikowi składek – jeżeli płatnikiem zasiłku jest płatnik składek nieposiadający profilu informacyjnego płatnika składek. Przepis ten obowiązuje tylko w przypadku nieprzekazania zaświadczenia w formie elektronicznej, które następuje natychmiast. Przykład 2 Były pracownik uzyskał zwolnienie na okres 14 dni. Nie uprawnia go ono jeszcze do zasiłku, ten będzie mu przysługiwał, dopiero gdy niezdolność do pracy wyniesie co najmniej 30 dni. Jeżeli były pracownik uzyska kolejne 14-dniowe zwolnienie, nadal nie ma podstaw do jego złożenia w ZUS-ie, gdyż oba zwolnienia dają łącznie 28 dni choroby, a więc wciąż okres zbyt krótki, aby upoważniał do zasiłku. Jeżeli jednak ta sama osoba uzyska kolejne zwolnienie, następujące bezpośrednio po poprzednich, np. na 7 dni, to wówczas uzyskuje prawo do zasiłku, ponieważ okres niezdolności do pracy będzie dłuższy niż wymagane 30-dniowe minimum. Po uzyskaniu trzeciego zwolnienia należy je złożyć w ZUS-ie. Do ZUS-u udajemy się więc w momencie, gdy kolejne uzyskane zwolnienie dało łącznie ponad 30 dni niezdolności do pracy.