STAN PRAWNY: 29 LIPCA 2022 Bezpieczeństwo przeciwpożarowe w trakcie prac remontowych Opracował: Waldemar Pyka, specjalista ds. bezpieczeństwa i higieny pracy oraz przepisów przeciwpożarowych, zaktualizowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 20 maja 1971 r. Kodeks wykroczeń (t.j. Dz.U. z 2021r. poz. 2008 ze zm.), • Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2022r. poz. 1360), • Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. z 2010 r. Nr 109 poz. 719 ze zm.). Najbardziej charakterystycznym zjawiskiem towarzyszącym remontom jest nieostrożność wykonawców poszczególnych prac. Jej źródło stanowi nie tylko słaby nadzór kierujących pacami osób, ale także brak odpowiedniej wiedzy o zagrożeniach wynikających z właściwości używanych materiałów i narzędzi. Aby zminimalizować ryzyko powstania pożaru, przed rozpoczęciem remontu należy podjąć działania zapewniające przede wszystkim: • stosowne przeszkolenie, uwzględniające możliwość zapoznania się z występującymi w konkretnym środowisku zagrożeniami oraz sposobami ich eliminowania, • skuteczny nadzór nad poszczególnymi etapami prac. Ważne! Zaniechanie prowadzenia tych czynności stanowi wykroczenie, zgodnie z art. 82 § 2 Kodeksu wykroczeń polegające na niewypełnieniu obowiązków w zakresie ochrony przeciwpożarowej, i może skutkować pociągnięciem do odpowiedzialności karnej w postaci aresztu, kary grzywny bądź kary nagany. Obowiązki wynikające z litery prawa Zgodnie z koncepcją przyjętą w § 2 ust. 1 pkt 4 Rozporządzenia MSWiA w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów, pod pojęciem „prace niebezpieczne pod względem pożarowym” należy rozumieć prace remontowo-budowlane związane z użyciem otwartego ognia, cięciem z wykorzystaniem iskier mechanicznych i spawaniem, prowadzone wewnątrz lub na dachach obiektów, przyległych do nich terenach oraz placach składowych, a także prace remontowo-budowlane wykonywane w strefach zagrożenia wybuchem. By ustalić, kiedy mamy do czynienia z pracami pożarowo niebezpiecznymi, można posłużyć się określeniem tzw. trójkąta spalania, mówiącym, że aby powstał pożar, muszą wystąpić jednocześnie trzy czynniki: • paliwo – materiał łatwopalny, • utleniacz – znajdujący się najczęściej w powietrzu, • źródło zapłonu – iskra, otwarty ogień, gorąca powierzchnia z energią wystarczającą do spalania paliwa. Jeśli wystąpią one jednocześnie w tej samej przestrzeni, istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo wybuchu pożaru i należy wówczas przyjąć, że mamy do czynienia z pracami niebezpiecznymi pod względem pożarowym. Ze względu na realne zagrożenie pożarowe, które wynika z używania podczas takich prac wielu urządzeń mechanicznych, wykorzystujących gazy wybuchowe, oraz niebezpiecznych środków chemicznych, zasadom ich prawidłowego prowadzenia został w całości poświęcony rozdział 8 ww. Rozporządzenia. Określono w nim szereg obowiązków do spełnienia przed rozpoczęciem prac, w ich trakcie oraz po zakończeniu. Zgodnie z § 36 ww. Rozporządzenia, przed rozpoczęciem prac niebezpiecznych pod względem pożarowym, mogących spowodować bezpośrednie niebezpieczeństwo powstania pożaru lub wybuchu, właściciel, zarządca lub użytkownik obiektu jest zobowiązany: • ocenić zagrożenie pożarowe w miejscu, w którym prace będą wykonywane, • ustalić rodzaj przedsięwzięć mających na celu niedopuszczenie do powstania i rozprzestrzeniania się pożaru lub wybuchu, • wskazać osoby odpowiedzialne za odpowiednie przygotowanie miejsca pracy, przebieg czynności oraz zabezpieczenie tego miejsca po ich zakończeniu, • zapewnić wykonywanie prac wyłącznie przez osoby do tego upoważnione, mające odpowiednie kwalifikacje, • zaznajomić osoby przeprowadzające określone prace z zagrożeniami pożarowymi występującymi w rejonie wykonywania czynności oraz z przedsięwzięciami mającymi na celu niedopuszczenie do powstania pożaru lub wybuchu. Ważne! Jako generalną zasadę, podyktowaną względami praktycznymi, należy przyjąć prowadzenie takich prac w czasie nieobecności w placówkach osób, którym zapewniają opiekę. Powinno się je wykonywać podczas przerw w zajęciach. O rozpoczęciu prac i wynikających z nich zagrożeniach trzeba poinformować pozostających w placówce pracowników oraz podopiecznych. Odpowiedzialność wykonawcy Za zabezpieczenie prac niebezpiecznych pod względem pożarowym, związanych z remontem, powinien odpowiadać wykonawca. By jednoznacznie ustalić zakres odpowiedzialności, dyrektor będący inwestorem, zawierając umowę o przeprowadzenie prac remontowych, musi zadbać o to, aby znalazły się w niej wyraźne zapisy odnoszące się do zapewnienia bezpieczeństwa pożarowego. Powinny one uwzględniać m.in.: • zabezpieczenie przed zapaleniem materiałów palnych występujących w miejscu wykonywania prac oraz w rejonach przyległych, w tym również elementów konstrukcji budynku i znajdujących się w nim instalacji technicznych, • posiadanie w miejscu wykonywania prac sprzętu umożliwiającego likwidację wszelkich źródeł pożaru, • kontrolowanie miejsca, w którym prace będą wykonywane, oraz rejonów przyległych, po zakończeniu prac, • używanie do przeprowadzania prac wyłącznie sprzętu sprawnego technicznie i zabezpieczonego przed możliwością wywołania pożaru. Obowiązki dyrektora Odpowiedzialność, która spoczywa po stronie wykonawcy nie oznacza, że dyrektor może być całkowicie bierny. W okresie, kiedy w placówce wykonywane są prace remontowe przez innego pracodawcę, należy z nim ściśle współpracować, czyli: • ustalić zasady współdziałania, uwzględniające sposoby postępowania w razie wystąpienia zagrożeń zdrowia lub życia pracowników, • wyznaczyć koordynatora sprawującego nadzór nad bezpieczeństwem i higieną pracy wszystkich pracowników zatrudnionych w tym samym miejscu, • informować siebie nawzajem oraz pracowników o działaniach w zakresie zapobiegania zagrożeniom zawodowym występującym podczas wykonywania przez nich prac. W praktyce, aby należycie przygotować personel i teren placówki do prowadzenia prac budowlanych, należy: • powołać zespół w składzie: o reprezentant inwestora – najlepiej osoba mająca pełną wiedzę na temat stosowanych na terenie obiektu substancji, o specjalista ds. BHP, o specjalista ds. ochrony ppoż., o reprezentant wykonawcy – najlepiej osoba nadzorująca dane prace; • zebrać niezbędne informacje dotyczące rodzaju, przebiegu i miejsca wykonywanych prac: o cel prac, o określenie i ocena miejsca realizacji – zagrożenia pożarowe, wybuchowe, chemiczne, biologiczne, o technologia realizacji, o zestawienie urządzeń mających służyć do wykonania prac – wraz z oceną możliwości ich użycia w danym otoczeniu, zestawienie substancji chemicznych niezbędnych do wykonania prac – zagrożenia pożarowe, wybuchowe, o ocena kwalifikacji personelu, który ma wykonać dane prace – robotnicy i osoby nadzorujące (także ze strony inwestora), o ocena i zestawienie środków zabezpieczających, o ocena potrzeby skorzystania z dodatkowych środków – zabezpieczenie medyczne przez ambulans czy w postaci znajdujących się w pobliżu wozów gaśniczych i funkcjonariuszy Państwowej Straży Pożarnej, o zestawienie braków, o ocena ryzyka; • opracować raport, który będzie zarazem instrukcją działań zabezpieczających dla personelu nadzorującego, wykonawczego oraz inwestora, • wykonać raport pokontrolny po zakończeniu prac. Wymienione czynności pozornie mogą się wydawać skomplikowane i zbyt rozbudowane, a w wielu przypadkach wręcz niemożliwe do przeprowadzenia. Takie podejście do problemu jest jednak niedopuszczalne. Może się okazać, że w celu zapobieżenia najgorszemu, często wystarczy kilkunastominutowe spotkanie i wymiana spostrzeżeń na terenie planowanych prac w gronie ww. osób. Zgodnie z art. 652 Kodeksu cywilnego wykonawca, który przejął protokolarnie od inwestora teren budowy, aż do chwili oddania obiektu ponosi odpowiedzialność za szkody wynikłe na tym terenie. Inwestor jest zwolniony z odpowiedzialności za szkody, jeżeli wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w swej działalności trudnią się wykonywaniem takich czynności (art. 429 k.c.). Niemniej za niewłaściwy wybór odpowiedzialność ponosi inwestor. Ubezpieczenie a prace remontowe Jeśli placówka wykupiła ubezpieczenie budynku od ognia i innych zdarzeń losowych, a następnie rozpoczęła w nim prace remontowe, w których wyniku nastąpił pożar obiektu, ubezpieczyciel nie wypłaci odszkodowania za zaistniałe szkody, jeżeli w trakcie czynności likwidacyjnych ustali, iż przyczyną pożaru były właśnie te prace. Jeżeli wykonawca robót zostanie wybrany w drodze przetargu, należy zaznaczyć w specyfikacji istotnych warunków zamówienia, że jako zabezpieczenie będzie wymagana polisa ryzyk budowlanych łącznie z OC. Ze względu na to, że daje ona ochronę wszystkim uczestnikom procesu budowlanego, inwestor (placówka oświatowa) powinien jej wymagać od wykonawcy lub sam wykupić takie ubezpieczenie. Ważne! Posiadane przez placówki standardowe ubezpieczenie budynków od ognia i innych zdarzeń losowych nie chroni przed szkodami powstałymi w związku z prowadzonymi w nich pracami remontowymi.