STAN PRAWNY NA 14 SIERPNIA 2020 Współpraca szkoły z policją Opracowała: Jagna Niepokólczycka-Gac, pedagog, socjoterapeuta, wieloletni kurator społecznego sądu rodzinnego i dla nieletnich Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 910), • Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1749 ze zm.), • Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 30 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1654 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215), • Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 218), • Ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 360 ze zm.), • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 września 2011 r. w sprawie procedury „Niebieskiej Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta” (Dz.U. z 2011 r. Nr 209 poz. 1245). By placówka oświatowa mogła prawidłowo funkcjonować, konieczne jest zapewnienie w niej bezpieczeństwa zarówno dzieciom, jak i wszystkim pracownikom. Jednym ze sprzymierzeńców szkoły w realizacji tego nadrzędnego celu jest policja. Jej współpracę z placówką oświatową przewiduje prawo oświatowe, które uwzględnia udział organów ścigania nie tylko w działaniach profilaktycznych szkoły, ale i w podejmowanych przez jej przedstawicieli działaniach interwencyjnych. Współpraca na co dzień Osobą, która na co dzień współpracuje z policją, jest pedagog szkolny; jeżeli w szkole pedagoga szkolnego nie ma, z policją kontaktuje się głównie zastępca dyrektora ds. pedagogicznych. Do jego zadań należą rozpoznawanie potrzeb placówki w ramach współpracy z policją oraz kierowanie poszczególnymi sprawami z udziałem funkcjonariuszy. O każdym wejściu policjantów lub innych przedstawicieli policji na teren szkoły powinien być powiadomiony jej dyrektor, który bezpośrednio odpowiada za bezpieczeństwo wszystkich członków społeczności szkolnej. Przed udzieleniem funkcjonariuszowi jakichkolwiek informacji czy zgody na podjęcie zaplanowanych przez organy ścigania zadań dyrektor powinien wylegitymować go na podstawie dokumentów służbowych. Prawo oświatowe Zgodnie z prawem każda placówka oświatowa musi posiadać program wychowawczo-profilaktyczny. Program składa się z czterech części. Pierwszą są działania wychowawcze, których cel to uwewnętrznienie norm i zasad obowiązujących w społeczeństwie oraz nabycie umiejętności niezbędnych w funkcjonowaniu w grupie rówieśniczej. Druga to działania uprzedzające, które mają zapobiegać zdarzeniom mogącym w negatywny sposób wpływać na poczucie bezpieczeństwa członków społeczności szkolnej. Trzecia część programu to podejmowanie działań interwencyjnych, które wymagają stworzenia procedur służących za drogowskaz w sytuacjach kryzysowych. Czwartą są działania naprawcze. Wszystkie części programu powinny obejmować szereg działań, których celem jest przywrócenie stanu równowagi i wyciągniecie wniosków z sytuacji kryzysowej. Szczególnie działania interwencyjne wymagają współpracy m.in. z organami ścigania i przedstawicielami pogotowia ratunkowego. Wszystkie podejmowane kroki i realizowane działania w programie wychowawczo-profilaktycznym muszą wynikać z przepisów prawa i być z nimi zgodne, w szczególności z Ustawą o postępowaniu w sprawach nieletnich, Kodeksem postępowania cywilnego i Kodeksem postępowania karnego. Należy pamiętać o uprawnieniach, jakie Karta nauczyciela przyznaje pracownikom oświaty – podczas wykonywania swoich obowiązków służbowych mają oni takie same uprawnienia jak funkcjonariusze publiczni. Procedury Sytuacje kryzysowe wymagają szybkiego podejmowania decyzji. Często stres, jaki im towarzyszy, powoduje, że podejmowane działania są nieracjonalne, a decyzje – pochopne i częściej kieruje nimi instynkt niż rzeczywista dbałość o bezpieczeństwo osób, które są uczestnikami nagłego zdarzenia. Dlatego wcześniejsze ustalenie zasad postępowania w sytuacjach kryzysowych jest niezbędne i powinny one zostać uwzględnione w szkolnym programie wychowawczo-profilaktycznym. Udział w pracach nad programem powinna wziąć cała społeczność szkolna – nauczyciele i specjaliści, pracownicy administracyjni, rodzice oraz uczniowie. By procedury były wszystkim znane, część zajęć na początku każdego roku szkolnego powinna zostać poświęcona zapoznaniu uczniów z zasadami, które ich dotyczą. Podobne spotkania powinny być zaplanowane dla ich rodziców. Jednym z ważnych elementów procedur jest zwiększenie świadomości członków społeczności szkolnej na temat lokalnych organów ścigania. Dlatego zarówno w pokoju nauczycielskim, jak i w bibliotece, sekretariacie, w gablotach, w szatni i przed gabinetem pedagoga powinny znaleźć się dane teleadresowe komendy policji, a także imienna lista funkcjonariuszy wraz z ich zakresem uprawnień i obowiązków dotyczących współpracy ze szkołą i numerami telefonów, pod którymi są dostępni, oraz godzinami ich urzędowania. Nawiązanie relacji Podstawową jednostką policji zajmującą się osobami niepełnoletnimi jest wydział ds. nieletnich i patologii, który funkcjonuje przy każdej komendzie policji. Do zadań jego funkcjonariuszy należą zapobieganie oraz zwalczanie przestępczości i demoralizacji nieletnich, a także przeciwdziałanie zjawiskom patologii społecznej, m.in.: • inicjowanie, prowadzenie i koordynowanie działań profilaktycznych na rzecz dzieci i młodzieży – ich celem jest przeciwdziałanie zjawiskom związanym z łamaniem prawa i wchodzeniem w zachowania uznawane za patologię społeczną, • prowadzenie działalności edukacyjnej w formie spotkań i szkoleń przewidzianych dla młodzieży i kadry pedagogicznej placówek o charakterze edukacyjno-wychowawczym, w tym szkół o różnym poziomie kształcenia, instytucji opiekuńczych, sportowych i rekreacyjnych, • współdziałanie z instytucjami państwowymi i samorządowymi oraz fundacjami i stowarzyszeniami, których zadania statutowe związane są z problematyką wychowania dzieci i młodzieży oraz troską o ich bezpieczeństwo; celem współpracy są identyfikowanie zagrożeń oraz wspólne wypracowywanie form i metod pracy, które pozwalają im przeciwdziałać, • prowadzenie postępowań opiekuńczych, które zapobiegają demoralizacji nieletnich, • inicjowanie, monitorowanie i koordynowanie działań rozpoznawczych, realizowanych przez policjantów pozostałych komórek komendy, w celu rozpoznawania grup osób małoletnich, które są zagrożone demoralizacją, • zbieranie informacji o przejawach i przyczynach demoralizacji osób małoletnich oraz kierowanie stosownych wniosków do sądu rodzinnego i nieletnich, • przeprowadzanie czynności procesowych w sprawach, które dotyczą czynów karalnych popełnionych przez osoby nieletnie, • aktywne prowadzenie rozpoznania środowisk szkolnych i młodzieżowych w celu zbierania informacji dotyczących działalności przestępczej osób nieletnich, określenia specyfiki i rozmiarów występujących zagrożeń oraz poznania przyczyn popełniania przestępstw przez nieletnich; czynności te mają na celu zapobieganie łamaniu prawa oraz zmniejszanie negatywnego wpływu na otoczenie; szczególny nacisk kładzie się na grupy, które mają przeszłość kryminalną oraz działają w kręgu subkulturowym, a także na nieletnich pochodzących z rodzin patologicznych, • analiza i ocena stanu zagrożenia demoralizacją i przestępczością nieletnich oraz opracowywanie na jej podstawie kierunków działań zapobiegających zjawiskom patologii, • aktywne prowadzenie działań poszukiwawczych nieletnich, którzy samowolnie oddalili się z placówek opiekuńczych, wychowawczych oraz o charakterze resocjalizacyjnym lub do nich nie wrócili w wyznaczonym przez wychowawców terminie, • poszukiwanie małoletnich, którzy uciekli z domu rodzinnego, • realizowanie orzeczeń i poleceń sądu rodzinnego i nieletnich w zakresie: o udzielania asysty kuratorom sądowym podczas prowadzenia przez nich czynności służbowych, o realizowania przymusowego doprowadzenia osób nieletnich pozbawionych wolności do sądów, placówek o charakterze resocjalizacyjnym itp., o współdziałanie z izbą dziecka i pogotowiem opiekuńczym, właściwymi dla danego terytorium. Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie Na szczególną uwagę zasługuje funkcja policji w aktywnym przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. W większości komórek policji pracują zespoły lub specjaliści, którzy zajmują się tym problemem społecznym. Wchodzą w skład interdyscyplinarnych zespołów ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, prowadząc jednocześnie aktywną działalność edukacyjną, profilaktyczną oraz interwencyjną. Zgodnie z nową Ustawą o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie każdy przejaw stosowania przemocy wobec dziecka jest czynem karalnym ściganym z urzędu. Dlatego też, stosownie do zapisów Rozporządzenia w sprawie procedury „Niebieskie Karty” oraz wzorów formularzy „Niebieska Karta”, jeżeli dziecko zdradza objawy stosowania wobec niego przemocy fizycznej, psychicznej lub seksualnej, niezbędne są sporządzenie na podstawie „Niebieskiej Karty” protokołu, który należy bezzwłocznie przekazać interdyscyplinarnemu zespołowi ds. przeciwdziałania przemocy w rodzinie, oraz powiadomienie o tym policji, sądu rodzinnego i sądu dla nieletnich. Jeżeli objawy przemocy są nasilone, np. dziecko jest pobite lub odmawia powrotu do domu, niezbędne jest wezwanie na miejsce zdarzenia pogotowia (w celu udzielenia uczniowi pomocy medycznej) oraz policji. Szczególnym przypadkiem przemocy wobec dziecka są nieodebranie go ze szkoły lub sytuacja, gdy zgłasza się po nie rodzic pod wpływem alkoholu lub innej substancji psychoaktywnej. Nauczyciel na podstawie własnego doświadczenia życiowego oraz obserwacji ma prawo uznać, że rodzic jest nietrzeźwy i wezwać na miejsce policję. Do niej należy ustalenie stanu trzeźwości opiekuna – m.in. za pomocą badania alkomatem lub innego testu. Na miejsce zdarzenia powinien zostać wezwany również przedstawiciel pomocy społecznej. Pracownik socjalny w porozumieniu z przedstawicielem policji podejmuje decyzję o ewentualnym umieszczeniu dziecka w pieczy zastępczej. Jeżeli ustalenia rady gminy nie są inne, przeważnie policji powierza się przewiezienie nieodebranego dziecka do placówki zastępczej. Spotkania ze społecznością szkolną Do działań profilaktycznych policji należą spotkania z uczniami, ich rodzicami oraz pracownikami szkoły. Przede wszystkim podnoszą one świadomość członków społeczności szkolnej na temat uprawnień funkcjonariuszy policji do podejmowania działań. Pozwala to na uniknięcie, a przynajmniej zmniejszenie sprzeciwu jej członków, który może wywoływać pojawienie się policji na terenie szkoły, a tym bardziej podejmowanie przez nią działań interwencyjnych. Spotkania z uczniami powinny być zarówno pod względem tematycznym, jak i metodologicznym dostosowane do ich wieku. Ponadto ich długość i forma powinny być dostosowane do poruszanego tematu i możliwości percepcyjnych uczestników. Najkorzystniejsze jest prowadzenie zajęć w formie warsztatowej. W przypadku najmłodszych dzieci treści powinny być ukierunkowane głównie na zachowanie bezpieczeństwa. Powinno ono dotyczyć zarówno zachowania dziecka jako aktywnego uczestnika ruchu drogowego, relacji z obcymi, jak i podejmowania przez nie zachowań ryzykownych. Dla uczniów starszych, szczególnie powyżej 13. roku życia, zajęcia te powinny być wzbogacone o treści związane z odpowiedzialnością karną za złamanie prawa. Spotkania z dziećmi i młodzieżą powinny również przestrzegać ich przed zachowaniami, które są groźne i sprzyjają wpisaniu ich w rolę ofiary. Organizując takie spotkania, trzeba pamiętać, że należą one do szeroko rozumianej profilaktyki i dlatego wszystkie zajęcia prowadzone przez przedstawicieli policji wymagają zgody rodziców na udział w nich dzieci. Zaplanowane spotkania z rodzicami i pracownikami szkoły powinny odbywać się podczas zebrań rodzicielskich oraz posiedzeń rady pedagogicznej. Służą one przedstawieniu roli jednostek policji w działaniach podejmowanych zgodnie z procedurami interwencji, a także omówieniu uprawnień, jakie przysługują policjantom oraz innym osobom biorącym udział w działaniach interwencyjnych. Możliwe jest również zorganizowanie spotkań tematycznych, zwłaszcza wtedy, gdy w szkole pojawia się jakiś palący problem. Mogą one dotyczyć np. przemocy w rodzinie, prawa karnego wobec nieletnich, odpowiedzialności prawnej za użyczanie i rozpowszechnianie substancji psychoaktywnych, odpowiedzialności rodziców za czyny zabronione ich dzieci, zasad poruszania się osób poniżej 10. roku życia po drogach publicznych, co jest związane z koniecznością zapewnienia odbioru dziecka z placówki przez osobę pełnoletnią. Funkcjonariusze policji są powszechnie postrzegani jako osoby o dużej świadomości społeczno-prawnej, a jednocześnie budzą respekt, dlatego warto spotkania wzbogacić o prowadzenie przez nich indywidualnych konsultacji. Osoby uczestniczące w konsultacjach mogą nie tylko zasięgnąć porady, ale także zgłosić niepokojące sygnały, których są świadkami. Z tego względu jest wskazane, aby indywidualne spotkania z funkcjonariuszami policji odbywały się w oddzielnym pomieszczeniu, tak aby zapewnić warunki pozwalające na zachowanie dyskrecji i poufności w prowadzonych rozmowach. Inną formą zapoznania społeczności szkolnej z uprawnieniami policji jest np. organizacja festynu z udziałem policji. Podczas takiej imprezy funkcjonariusze mogą przedstawić praktyczne rozwiązania, które stosują podczas wykonywania swojej pracy, np. pokazać uczniom, jak wygląda praca z psami wykrywającymi substancje psychoaktywne. Pokaz, w przeciwieństwie do prezentacji przygotowywanych na spotkania w placówkach, jest nie tylko interesujący, ale również pokazuje umiejętności zwierząt oraz ich pomoc i niezawodność w działaniu. Rozpoznanie środowiska Choć donosicielstwo jest ze wszech miar naganne, w przypadku zagrożenia ucznia czynem zabronionym, którego może być on sprawcą lub ofiarą, obowiązkiem prawnym pracowników szkoły jest natychmiastowe powiadomienie organów ścigania. Pracownik szkoły nie stanowi o prawie swoich podopiecznych ani ich rodziców, dlatego nie do niego należy ocena jakości zdarzenia. Wynika to z Kodeksu postępowania karnego oraz Ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Obydwa akty prawne nakazują, aby w sytuacji posiadania informacji wskazujących na łamanie prawa bezzwłocznie powiadomić o tym policję. Za zaniechanie lub niewypełnienie swoich obowiązków służbowych przedstawiciel szkoły, który podlega takim samym sankcjom jak funkcjonariusz publiczny, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej. Grozi mu za to pozbawienie wolności do lat trzech. Każda osoba, która ma wiedzę na temat zachowań świadczących o demoralizacji ucznia lub naruszeniu przez niego prawa, zarówno na terenie szkoły, jak i poza nim, musi bezzwłocznie powiadomić o tym dyrektora, a ten na piśmie wysyła informację do odpowiedniej miejscowej komórki policji. Jeżeli zdarzenie ma nagły przebieg i wymagana jest szybka reakcja ze strony organów ścigania, obowiązkiem dyrektora lub wskazanej przez niego osoby jest telefoniczne powiadomienie policji, które uprzedza oficjalne złożenie odpowiedniego pisma na komendzie. Działania interwencyjne W sytuacji zagrożenia życia, zdrowia lub bezpieczeństwa członków społeczności szkolnej obowiązkiem dyrektora lub osoby przez niego wskazanej jest natychmiastowe wezwanie policji. Można zadzwonić pod numer telefonu alarmowego 997 lub 112, ale bardziej celowe jest zawiadomienie organów ścigania przez wykonanie telefonu pod numer telefonu lokalnej komendy policji. Do takich zdarzeń zawsze należą okoliczności, w których dochodzi do potrzeby przeszukania ucznia – np. w sytuacji, kiedy jest on podejrzany o kradzież albo o posiadanie przedmiotu lub substancji zabronionych. Obowiązkiem nauczyciela, który ma taką informację, jest odizolowanie ucznia od reszty społeczności szkolnej. Wraz z innym pracownikiem merytorycznym placówki, wychowawcą, dyrektorem lub pedagogiem szkolnym powinien zażądać wydania ukrywanych przez ucznia przedmiotu/substancji. Należy pamiętać, że wyłącznie funkcjonariusze policji mają prawo dokonać przeszukania – jeżeli uczeń odmówi oddania przedmiotu lub substancji, obowiązkiem prawnym dyrektora jest wezwanie na miejsce policji. O zdarzeniu należy natychmiast powiadomić rodziców podopiecznego, obligując ich do natychmiastowego przybycia do szkoły. Jeżeli uczeń wyda przedmiot pochodzący z kradzieży lub okaże się on przedmiotem zabronionym, niezbędne jest powiadomienie organów ścigania. Niezależnie od tego, w jakim czasie przedstawiciele organów ścigania deklarują swoje przybycie, nie wolno zakazanych przedmiotów samodzielnie przewozić na posterunek. Ze zdarzenia zawsze należy sporządzić notatkę służbową, w której trzeba określić: czas, miejsce zdarzenia, świadków, poszkodowanych oraz domniemanego sprawcę. Nie jest zadaniem przedstawicieli szkoły prowadzenie śledztwa w sprawie, np. przesłuchiwanie świadków. Przybyła na miejsce zdarzenia policja ma prawo przesłuchać sprawcę, świadków zdarzenia, jak również jego ofiarę. Jeżeli domniemany sprawca nie ma 18 lat, podlega przepisom Ustawy o postępowaniu w sprawie nieletnich. Gwarantuje mu ona obecność rodzica w trakcie przesłuchania. Jeżeli odmawiają oni przybycia lub nie mogą tego zrobić z niezależnych od nich przyczyn, uczniowi podczas przesłuchania towarzyszyć powinni pedagog lub psycholog szkolny. Zdarza się, że sprawa okazuje się poważna i konieczne jest zatrzymanie ucznia. Policja posiada takie uprawnienia i może przewieźć nieletniego, zatrzymanego np. za pobicie, na komisariat lub do izby dziecka. Trzeba przy tym pamiętać, by stworzone przez pracowników szkoły warunki do wyprowadzenia ucznia zapewniały jak największą dyskrecję. W stosunku do osoby nieletniej nie stosuje się kajdanek, a jedynie tzw. prowadnicę. Podczas wyprowadzenia ucznia ze szkoły, najlepiej tylnymi drzwiami, pozostali podopieczni powinni pozostać na zajęciach w salach lekcyjnych. Niekiedy w placówce pojawia się uczeń pod wpływem alkoholu lub innej substancji psychoaktywnej. W takiej sytuacji trzeba go traktować przede wszystkim jak chorego i w pierwszej kolejności wezwać pogotowie oraz powiadomić rodziców. Jeżeli rodzice nie przybędą, a lekarz stwierdzi, że hospitalizacja nie jest konieczna lub jeżeli uczeń pod wpływem środka odurzającego sieje zgorszenie swoim postępowaniem lub zachowuje się agresywnie, konieczne jest wezwanie policji. Może ona zbadać ucznia alkomatem (również bez zgody jego rodziców) i odwieźć do izby wytrzeźwień. O zdarzeniu funkcjonariusze muszą powiadomić sąd rodzinny i sąd dla nieletnich oraz rodziców ucznia. Podobnie postępuje się w sytuacji, w której rodzic zachowuje się w szkole agresywnie, nieobyczajnie, znieważa nauczyciela (który pełniąc swoje obowiązki, podlega takim samym uprawnieniom jak funkcjonariusz publiczny) – do obowiązków dyrektora należy wtedy natychmiastowe powiadomienie o zdarzeniu policji. Może ona wylegitymować rodzica i pouczyć go o niestosowności jego zachowania, ukarać karą pieniężną lub aresztować. Środki naprawcze i dyscyplinujące Niekiedy środki wychowawcze, jakimi dysponuje szkoła, są za skromne, aby poradzić sobie z uczniem, który jest zagrożony niedostosowaniem społecznym i np. nałogowo wagaruje lub/i dopuszcza się łamania norm społecznych. W takiej sytuacji środkiem mogącym zdyscyplinować podopiecznego jest rozmowa w towarzystwie policjanta. Jej zadaniem jest przedstawienie przez funkcjonariusza konsekwencji, które mogą spotkać ucznia, jeżeli nie będzie przestrzegał zasad ustalonych w szkole. Niekiedy do nawiązania kontaktu z rodzicami ucznia – szczególnie wtedy, gdy nie realizuje on obowiązku szkolnego, a wszystkie możliwe środki, także te oficjalne, jak np. pismo urzędowe, zawiodły – niezbędna jest wizyta w jego domu. Podczas niej pedagogowi lub wychowawcy klasy może towarzyszyć policjant, np. dzielnicowy. Choć taka asysta nie stwarza dobrych warunków do nawiązania pozytywnych relacji z opiekunami ucznia ani z nim samym, to zapewnia bezpieczeństwo przedstawicielom placówki oświatowej oraz wpływa dyscyplinująco zarówno na dziecko, jak i jego rodziców.