STAN PRAWNY NA 10 LIPCA 2020 Dyżury nauczycielskie Opracowała: Joanna Lesińska, radca prawny. Zaktualizowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215 ze zm.), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U z 2020 r. poz. 910), • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1040 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 31 grudnia 2002 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach (Dz.U. z 2003 r. Nr 6 poz. 69 ze zm.). Czy ustalenie planu dyżurów jest obowiązkiem dyrektora? Przepisy prawa oświatowego nakazują zapewnienie uczniom bezpieczeństwa w szkole nie tylko w trakcie zajęć, ale także podczas przerw międzylekcyjnych. Stosownie do art. 1 pkt 14 Prawa oświatowego system oświaty zapewnia utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wychowania i opieki w szkołach i placówkach. Jednym z najważniejszych obowiązków dyrektora jest sprawowanie opieki nad uczniami oraz stwarzanie warunków do harmonijnego rozwoju psychofizycznego przez podejmowanie działań prozdrowotnych oraz wykonywanie zadań związanych z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę lub placówkę (art. 68 pkt 3 i 6 Prawa oświatowego). Zgodnie z art. 7 pkt 6 Karty nauczyciela dyrektor placówki oświatowej jest w szczególności odpowiedzialny za zapewnienie bezpieczeństwa uczniom i nauczycielom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Według § 14 Rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach przerwy międzylekcyjne uczniowie spędzają pod nadzorem nauczyciela. Z przepisów Karty nauczyciela wynika, że do obowiązków nauczyciela należy prowadzenie nie tylko zajęć dydaktycznych, wychowawczych i opiekuńczych, ale także m.in. pozostałych zajęć i czynności wynikających z zadań statutowych szkoły (art. 42 ust. 2 pkt 1 i 2 KN). Statut powinien zatem w szczególności określać organizację oraz zakres zadań nauczycieli i innych pracowników placówki oświatowej (art. 98 ust. 1 pkt 6 i 7 Prawa oświatowego). Dyrektor placówki oświatowej zobowiązany jest do zadbania o to, by uczniowie spędzali przerwy pod nadzorem nauczycieli. W tym celu samodzielnie lub z pomocą nauczycieli bądź wicedyrektorów ustala plan dyżurów nauczycielskich. Przygotowany grafik przekazuje nauczycielom, ewentualnie rodzicom oraz uczniom. Regulacje dotyczące dyżurów w danej placówce, mogą zostać zamieszczone w statucie lub odrębnym regulaminie. Regulamin dyżurów nie jest dokumentem obligatoryjnym, jednak może być pomocny, ponieważ zbierze wszystkie postanowienia w całość. Co powinien zawierać plan dyżurów? Harmonogram dyżurów trzeba ustalać najpóźniej na początku roku szkolnego. Grafik sporządza się na podstawie tygodniowego planu zajęć, uwzględniając potrzeby organizacyjne placówki oraz zasady bezpieczeństwa i higieny pracy nauczyciela. Grafik dyżurów powinien być dostosowany do mogących zaistnieć zmian organizacyjnych w szkole. Wskazuje godzinę, obszar oraz nauczycieli, którzy będą nadzorować uczniów w czasie lekcji i poza nimi. W zależności od potrzeb placówki może zachodzić konieczność zapewnienia nadzoru i opieki nad uczniami młodszymi, niepełnosprawnymi oraz dojeżdżającymi wcześniej do szkoły i przebywającymi na jej terenie przed powrotem do domu. Należy pamiętać, że grafik dyżurów nie zwalnia pozostałych nauczycieli z obowiązku pełnienia opieki nad uczniami i reagowania na sytuacje zagrażające ich bezpieczeństwu. Co należy wziąć pod uwagę, tworząc plan dyżurów? Dyżury powinny być przydzielane nauczycielom równomiernie. Z pełnienia dyżurów mogą zostać zwolnieni nauczyciele, którym dyrektor powierzył inne zadania oraz nauczycielki w ciąży. Układając grafik dyżurów, dyrektor może uwzględniać wszystkich pracowników pedagogicznych szkoły – np. pedagoga, psychologa lub wychowawcę świetlicy. Należy przestrzegać zasady, zgodnie z którą czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin tygodniowo. Grafik dyżurów musi uwzględniać również nauczycieli zatrudnionych w niepełnym wymiarze zajęć. Nauczyciel pracujący na część etatu nie powinien pełnić dyżurów jednakowo długo co nauczyciel pełnoetatowy. W praktyce liczba dyżurów nauczycieli jest proporcjonalna do liczby godzin lekcyjnych. Dyżury powinny trwać tyle, ile trwają przerwy między zajęciami lub w czasie określonym przed i po ich zakończeniu. Grafik należy ułożyć zgodnie z rozkładem dzwonków lekcyjnych, uwzględniając czas potrzebny na dojście nauczyciela na miejsce dyżuru. Nauczyciel nie może skrócić lekcji, by móc rozpocząć dyżur. W przypadkach losowych, nauczyciel niemogący pełnić dyżuru zawiadamia o tym dyrektora, który wyznaczy jego zastępcę. Uczniowie na przerwach nie mogą pozostawać bez nadzoru nauczycieli. Nauczyciel zobowiązany jest do usprawiedliwienia nieobecności na dyżurze. Jeśli statut szkolny lub regulamin dyżurów nie przewiduje zasad zastępstw, dyrektor szkoły ustala je doraźnie lub pamięta o ich omówieniu i zaprotokołowaniu na zebraniu rady pedagogicznej. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której nieobecność nauczyciela np. z powodu choroby będzie skutkowała brakiem nadzoru i opieki nad uczniami w czasie przerw. W praktyce najczęściej stosowana jest zasada, że nauczyciel, który zastępuje nieobecnego nauczyciela w czasie zajęć, realizuje także jego dyżury. Jeśli dyżurów nie pełnią np. psycholog, pedagog, nauczyciel bibliotekarz, w przypadku braków kadrowych mogą zostać zobowiązani przez dyrektora do dyżurowania. W planie dyżurów należy wskazać nauczycielom obszar podlegający ich nadzorowi. W zależności od potrzeb placówki i jej możliwości kadrowych dyżury powinny być pełnione wszędzie tam, gdzie przebywają uczniowie – na każdym piętrze i na każdym korytarzu – w razie potrzeby przez więcej niż jednego nauczyciela. Przy ustalaniu grafiku trzeba zwrócić szczególną uwagę na miejsca najbardziej uczęszczane przez uczniów, np. wejścia do budynku, sanitariaty, okolice szatni i stołówki. Nauczyciele muszą pełnić dyżury poza budynkiem szkolnym, jeśli uczniowie spędzają tam przerwy. Zgodnie z § 14 ust. 2 Rozporządzenia w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach i placówkach, „jeżeli pozwalają na to warunki atmosferyczne, umożliwia się uczniom przebywanie w czasie przerw w zajęciach na świeżym powietrzu”. Nauczyciele powinni wówczas pełnić dyżury na boisku lub w ogródku szkolnym. Niekiedy w szkołach obowiązują dwa plany dyżurów – na okres, gdy uczniowie spędzają przerwy na zewnątrz oraz wewnątrz budynku szkolnego. Dyrektor może zabronić uczniom przebywania w trakcie przerw w określonych częściach budynku szkolnego, jeśli nie jest w stanie zagwarantować im odpowiedniego nadzoru. Obowiązki nauczyciela w czasie dyżurowania Zgodnie z art. 6 pkt 1 KN nauczyciel ma obowiązek rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami szkoły: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa uczniom w czasie zajęć organizowanych przez szkołę. Tym samym w czasie dyżurowania nauczyciel jest zobowiązany do: • przebywania w powierzonym mu rejonie, • dbania o bezpieczeństwo uczniów, w tym czuwania nad spokojnym opuszczeniem przez uczniów sal lekcyjnych, • reagowania na nawet najmniejsze przejawy łamania prawa szkolnego, • zwracania uwagi na przejawy agresji wśród uczniów oraz inne niebezpieczne zachowania, • w razie wypadku ucznia – do udzielenia mu pierwszej pomocy i zawiadomienia o zdarzeniu dyrektora szkoły, • uniemożliwienia przebywania w budynku placówki podczas przerwy osób niepowołanych i zawiadamiania o tym dyrektora szkoły, • dbania o mienie i porządek na terenie szkoły, • kontrolowania miejsc, gdzie (jak wynika z zebranych informacji i obserwacji) uczniowie mogą palić papierosy lub może być prowadzony handel poza sklepikiem szkolnym, • ograniczania uczniom możliwości opuszczania terenu szkoły. Kontrola wykonywania planu dyżurów Na dyrektorze ciąży obowiązek zapewnienia uczniom bezpieczeństwa. Dlatego ma prawo, a nawet obowiązek kontrolowania i monitorowania wywiązywania się przez nauczycieli z obowiązku dyżurowania. Powinien zwracać uwagę na m.in. sposób pełnienia dyżuru przez nauczyciela oraz sprawdzać, czy dyżurowanie odbywa się w warunkach zapewniających pedagogowi bezpieczeństwo i higienę. Jakie sankcje grożą nauczycielowi za nie wywiązanie się z obowiązku pełnienia dyżuru? W sytuacji, gdy nauczyciel dopuszcza się uchybień w trakcie dyżurowania, np. opuszcza wyznaczone miejsce, w zależności od rodzaju i stopnia naruszenia wyznaczonych mu obowiązków, dyrektor powinien podjąć stosowne działania. Jeśli zachowanie nauczyciela narusza ustaloną organizację pracy, przepisy BHP lub przepisy przeciwpożarowe, dyrektor może dać mu upomnienie, nałożyć karę pieniężną lub udzielić nagany zgodnie z art. 108 § 1 i 2 Kodeksu pracy i art. 75 ust. 2 Karty nauczyciela. W myśl art. 108 § 3 k.p. „kara pieniężna za jedno przekroczenie, jak i za każdy dzień nieusprawiedliwionej nieobecności nie może być wyższa od jednodniowego wynagrodzenia nauczyciela, a łącznie nałożone kary pieniężne nie mogą przewyższać dziesiątej części wynagrodzenia (…)”. Niezależnie od kary porządkowej nauczyciel, który narusza obowiązki określone w art. 6 KN podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej. W takim przypadku kary nie wymierza dyrektor, a komisja dyscyplinarna. Nauczycielowi grozi nagana z ostrzeżeniem, zwolnienie z pracy, zwolnienie z zakazem przyjmowania do pracy w zawodzie nauczyciela w okresie trzech lat od ukarania, wydalenie z zawodu (art. 75 i następne KN). W skrajnych przypadkach, gdy w związku z niedopełnieniem przez nauczyciela obowiązków podczas dyżuru dojdzie do wypadku, nauczycielowi może grozić także odpowiedzialność cywilna oraz karna.