Biblioterapia w poradni. Część I Opracowała: Ilona Michałowska-Olechnowicz, certyfikowany terapeuta metody Snoezelen I stopnia, pedagog, prowadzi autorskie zajęcia terapeutyczne dla dzieci z rodzin zagrożonych wykluczeniem społecznym Często zapominamy o higienie psychicznej i ćwiczeniu umiejętności psychospołecznych, które mogłyby pomóc łagodzić stres i napięcia życiowe, a tym samym zminimalizować rozwój zaburzeń i chorób o podłożu psychosomatycznym. Sposobem walki z trudami życia z powodzeniem staje się biblioterapia, która ma szerokie zastosowanie zarówno w pracy rozwojowo-profilaktycznej, jak i terapeutycznej. Oddziaływanie przez literaturę Literatura kształtuje w człowieku nowe spojrzenie na otaczający świat. Dzięki temu czytelnik o wiele więcej wie o świecie i o innych ludziach, lepiej rozumie ich postawy życiowe. Ma ona również ogromny wpływ na rozwój osobowości i pomaga utrzymać równowagę emocjonalną. Dla dzieci najważniejszą formą literacką są bajki i opowiadania. Dlatego powinny być one jak najczęściej wykorzystywane w pracy wychowawczej i terapeutycznej zarówno przez rodziców, jak i nauczycieli, pedagogów – w szkołach i poradniach. Słowo biblioterapia pochodzi z języka greckiego, jest połączeniem dwóch słów biblion – książka i therapeuo – leczę, co oznacza leczenie książką. Sama etymologia wyrazu wskazuje na jego funkcję i treść. Centralnym pojęciem biblioterapii jest więc proces leczniczego oddziaływania literatury, a szerzej – sztuki słowa, na jej odbiorcę. W użyciu pojawiają się jeszcze dwa inne terminy na oznaczenie biblioterapii: terapia czytelnicza i czytelnictwo chorych. Najczęściej cytowaną definicję biblioterapii stworzyła Irena Borecka: „Biblioterapia traktowana jest jako działanie terapeutyczne oparte o stosowanie materiałów czytelniczych rozumianych jako środek wspierający proces terapeutyczny w medycynie. Jest rodzajem psychicznego wsparcia, pomocy w rozwiązywaniu osobistych problemów, rodzajem oparcia w procesie osiągania bezpieczeństwa, może być środkiem do realizacji potrzeb”. Czym jest biblioterapia? Mówiąc o biblioterapii, trzeba mieć na uwadze, że jest ona jedynie wsparciem, dodatkowym elementem procesu dochodzenia do zdrowia. Wykorzystuje się ją, by wzmocnić człowieka psychicznie. Można ją rozumieć też jako metodę rozwoju osobistego, w której za pomocą odpowiednio dobranych materiałów czytelniczych i/lub ich substytutów wspiera się funkcjonowanie człowieka w sferze emocjonalnej, intelektualnej oraz społecznej. Z kolei według definicji Ewy Tomasik biblioterapia jest zamierzonym działaniem przy wykorzystaniu książki lub materiałów niedrukowanych, które prowadzi do realizacji celów: • rewalidacyjnych (skierowany do osób o obniżonej sprawności intelektualnej), • resocjalizacyjnych (obejmujący osoby niedostosowane społecznie), • profilaktycznych (mający za zadanie zapobiegać tworzeniu się problemów natury emocjonalnej), • ogólnorozwojowych (nastawiony na realizowanie potrzeb wiążących się z danym wiekiem rozwojowym). Koniecznym elementem tej biblioterapii jest międzyosobowy kontakt indywidualny lub też grupowy z biblioterapeutą. Kategorie biblioterapii Wyróżniamy trzy podstawowe kategorie biblioterapii (według R.J. Rubin): • biblioterapia instytucjonalna – wiąże się z nurtem medycznym, a przeznaczona jest dla indywidualnych pacjentów, chorych umysłowo, przebywających w szpitalach lub innych ośrodkach zamkniętych; służy zrozumieniu choroby, problemów z nią związanych, a także samego siebie, może być także wykorzystywana rekreacyjnie; prowadzi ją zwykle lekarz psychiatra; w tego rodzaju biblioterapii stosuje się literaturę dydaktyczną do potrzeb pacjenta, • biblioterapia kliniczna – stosowana w grupach osób z problemami emocjonalnymi i behawioralnymi w ramach spotkań dobrowolnych, odbywających się w szpitalach bądź w środowiskach rodzinnych; jej zadaniem jest umożliwienie wglądu w siebie, co ma prowadzić do zmian w sytuacji psychologicznej, a w rezultacie korzystnych przemian zaburzonych emocji i zachowań ponadto zwiększenia poziomu relaksu, psychoedukacji; prowadzą ją zwykle psycholodzy, psychoterapeuci – biblioterapeuci kliniczni; w tej kategorii biblioterapii stosuje się literaturę wyobrażeniową, • biblioterapia wychowawcza (rozwojowa) – najbardziej rozpowszechniona forma pracy biblioterapeutycznej, przeznaczona dla uczestników, którzy nie wymagają hospitalizacji; skierowana do osób zdrowych, które mają do rozwiązania różnego rodzaju problemy i dzięki odpowiedniej podpowiedzi lekturowej są w stanie przepracować temat i rozwiązać problem lub złagodzić jego skutki; pobudza ona rozwój, stanowi drogę do samorealizacji, a także wspiera zdrowie psychiczne uczestników; tę formę mogą prowadzić profesjonalni terapeuci, nauczyciele, pedagodzy, pracownicy socjalni, bibliotekarze; prowadzona jest w środowiskach otwartych np. bibliotekach, świetlicach, szkołach, poradniach, domach opieki społecznej, placówkach opiekuńczo-wychowawczych itp. Postępowanie biblioterapeutyczne może mieć formę indywidualną lub zbiorową: • biblioterapia indywidualna – zakłada kontakt biblioterapeuty z jedna osobą, indywidualne sesje nie powinny trwać dłużej niż godzinę–półtorej; w zależności od potrzeb i specyfiki problemu uczestnika mogą być tutaj włączane elementy dramy, plastyki itp.; do tej formy zalicza się też autobiblioterapię – osoba na podstawie zdobytej wiedzy sama wyszukuje interesujące ją treści w literaturze, • biblioterapia grupowa – to działania skierowane do osób o podobnych profilach metrykalnych czy problemowych. Polega na wspólnym odbiorze tekstu odczytywanego przez prowadzącego zajęcia. Praca z grupą przybiera najczęściej charakter warsztatowy, gdzie pracuje się nad wspólnym problemem grupy bądź przepracowuje się temat związany z jakimś ważnym zagadnieniem; grupa warsztatowa liczy najczęściej od kilku do kilkunastu osób, a spotkania odbywają się regularnie co tydzień; w formule warsztatowej bardzo ważne jest stosowanie aktywnych metod pracy z grupą, czyli np. burzy mózgów, pracy w parach i podgrupach, odgrywania scenek, rysowania, malowania itd. Jak działa biblioterapia? Stosując biblioterapię w poradni, można interweniować w cztery różne sfery człowieka: • w sferze intelektu można pomóc dziecku/uczniowi zdobyć wiedzę niezbędną dla zrozumienia i rozwiązania własnych problemów, • w sferze społecznej biblioterapia pomaga dostrzec socjalne i kulturowe uwarunkowania działalności człowieka i związki łączące go z innymi ludźmi, • w sferze emocjonalnej umożliwia dokonanie wglądu i identyfikacji oraz powoduje kompensację, bez narażania uczestnika terapii na przykre uczucia związane z bezpośrednim omawianiem jego osobistych problemów, • w odniesieniu do zaburzonego zachowania biblioterapia pomaga w oduczaniu zachowań niepożądanych, skupiając uwagę człowieka na wzorach zachowań społecznie akceptowanych. Zadania i zastosowania biblioterapii są bardzo różnorodne: • ukazuje, że odbiorca nie jest jedynym człowiekiem, który ma problem, • pozwala czytelnikowi dostrzec, że istnieje więcej niż jedno rozwiązanie problemu, • pomaga zrozumieć motywy postępowania ludzi, • zachęca odbiorcę do realistycznego spojrzenia na swoją sytuację, • kształtuje system wartości, cele życiowe, poglądy, • wywołuje przeżycia zastępcze, • kształci myślenie i krytycyzm, poszerza horyzonty wiedzy, dostarczając tym samym materiałów do przemyśleń i wniosków, • rozbudza zainteresowania i zamiłowania, • kształci uczucia i wyobraźnię, • wspomaga leczenie urazów, fobii, traum, • daje odprężenie, pozwala na oderwanie się od trosk świata realnego. Zadania te zależą od potrzeb, struktury psychicznej i sytuacji danej osoby, jak też umiejętności, wiedzy i kompetencji osoby prowadzącej biblioterapię. Od uczestnika biblioterapii nie oczekuje się oczytania, może on nawet nie umieć czytać, gdyż istotna jest tu wymiana zdań, myśli, możliwość dyskusji, podczas których łączy się treści literatury z rozwiązywaniem własnego problemu uczestnika. Działania w poradni W poradniach prowadzona biblioterapia powinna przybierać formę nowoczesnego procesu edukacyjnego i wychowawczego. Przeprowadzanym zajęciom powinna przyświecać idea: od terapii do nauki. Proponowane działania biblioterapeutyczne powinny skupiać się przede wszystkim na sferze emocjonalno-motywacyjnej, pośrednio na sferze orientacyjno- -poznawczej osób biorących udział w programie terapeutycznym. Najczęstszymi formami podczas zajęć biblioterapeutycznych są zajęcia integracyjne, relaksujące, aktywizujące, ukierunkowane na czytanie starannie dobranych tekstów terapeutycznych, dramę czy elementy muzykoterapii. Pedagodzy i psycholodzy prowadzący zajęcia biblioterapeutyczne, w zależności od celu zajęć, mają do dyspozycji różnorodne scenariusze, a mianowicie: • diagnostyczne, • rewalidacyjne, • resocjalizacyjne, • profilaktyczne, • ogólnorozwojowe. Podsumowanie Biblioterapia prowadzona w poradni czy innej placówce oświatowej w formie indywidualnej bądź w grupach wspomaga przepracowanie negatywnych emocji i daje możliwość nieinwazyjnego wglądu w sytuacje problemowe dzieci bądź uczniów. Może być wykorzystana do korekty nieprawidłowo ukształtowanych postaw, aspiracji, wartości. Długofalowym skutkiem tych oddziaływań może być wzbogacenie intelektu dzieci, rozbudzenie ich zainteresowań i nauczenie określonego modelu spędzania wolnego czasu. Bibliografia: • I. Borecka, Biblioterapia. Teoria i praktyka. Poradnik, Warszawa 2001. • M. Cyrklaff, Biblioterapia jako forma pracy rozwojowo-profilaktyczne. Charakterystyka i zastosowanie metody. „Zarządzanie Biblioteką” 2014, nr 1(6). • M. Cyrklaff, Biblioterapia jako forma pracy rozwojowo-profilaktycznej. Cz. 2. Techniki i narzędzi biblioterapeutyczne. „Zarządzanie Biblioteką” 2015, nr 1(7). • M. Cyrklaff, Biblioterapia w edukacji z zakresu profilaktyki uzależnień i promocji zdrowia, Toruń 2014. • W. Czernianin, H. Czernianin i in., Podstawy współczesnej biblioterapii. Podręcznik akademicki, Wrocław 2017. • M. Molicka, Bajkoterapia. O lękach dzieci i nowej metodzie terapii, Poznań 2002. W części drugiej zaprezentowane zostaną etapy procesu biblioterapeutycznego oraz pomocne techniki, materiały i środki wykorzystywane w pracy z dziećmi i młodzieżą.