Pomoc dla uczniów z ADHD lub zespołem Aspergera w czasie epidemii Opracowała: Jagna Niepokólczycka-Gac, pedagog, socjoterapeutka, doświadczony kurator społecznego sądu rodzinnego i dla nieletnich Epidemia każdemu z nas stwarza trudności. Dla niektórych jednak jej specyfika związana np. z izolacją jest wyjątkowo uciążliwa. Do tej grupy uczniów należą dzieci, które na co dzień nie radzą sobie z trudnymi emocjami. Zwłaszcza będą to uczniowie obarczeni zespołem nadpobudliwości psychoruchowej lub spektrum autyzmu. Jak zatem dostosowywać standardy pracy do możliwości uczniów w czasie epidemii? Jak udzielać im wsparcia, aby złagodzić negatywne skutki emocjonalne powstałe w wyniku trwającej pandemii? Specyfika zaburzeń (ADHD) Nadpobudliwość psychoruchowa (zwana też ADHD) jest wynikiem wrodzonych uwarunkowań biologicznych centralnego układu nerwowego. Zdarzeniem nasilającym objawy dysfunkcji dziecka mogą być warunki związane z epidemią. Poczucie strachu, wzmożona izolacja, brak ruchu – mogą prowadzić do większej intensyfikacji zaburzeń występujących u dziecka z ADHD, np.: • nadruchliwości charakteryzującej się nadmierną gadatliwością, kłopotem z usiedzeniem w miejscu, trudnościami ze spokojną zabawą czy odpoczynkiem, • impulsywności, która wyraża się m.in. poprzez przerywanie lub przeszkadzanie innym, wtrącanie się do rozmowy lub zabawy, • zaburzeń koncentracji uwagi, przejawiających się w trudnościach z utrzymaniem uwagi na zadaniach i grach, braku skupienia na słowach kierowanych do dziecka przez dorosłego, braku dbałości w wykonywaniu poleceń. Należy pamiętać, że efektywność wykonywanych poleceń u dziecka ze spektrum ADHD może być o 30 proc. niższa niż u dzieci zdrowych. Objawy może nasilać kryzys, jaki pojawia się zwłaszcza w rodzinach objętych kwarantanną. Należy jednak pamiętać, że zachowania te nie są winą dziecka ani jego rodziców. Zespół Aspergera Zespół Aspergera to całościowe nieuleczalne zaburzenie rozwoju o podłożu neurologicznym, które mieści się w spektrum autyzmu. Przejawia się w trudności w nawiązaniu kontaktów społecznych. Wiąże się też z upośledzeniem zdolności niewerbalnego uczenia się. U dzieci z zespołem Aspergera pojawiają się problemy z odczytaniem szeroko pojętego kodu społecznego oraz w zakresie porozumiewania się (zarówno werbalnego, jak i pozawerbalnego). Osoby z zespołem Aspergera często charakteryzuje duża sztywność myślenia, ale też brak empatii połączony z niewłaściwymi, jednostronnymi, upośledzonymi interakcjami społecznymi. Niejednokrotnie podkreśla się, że dla uczniów z zespołem Aspergera niezwykle istotna jest potrzeba posiadania stałych rytuałów. Rozmowa z dzieckiem Dzieci ze spektrum autyzmu, ale również z ADHD, bardzo przeżywają sytuacje kryzysowe. Wywołują one w nich dużo większy uraz i długotrwałą traumę. Niezwykle trudną sytuacją dla nich może być właśnie epidemia. Rozmawiając o tym z dzieckiem, trzeba pamiętać, że przyjmuje ono wszelkie informacje napływające z zewnątrz w sposób dosłowny. Dlatego też wiadomości o zagrożeniu epidemiologicznym, które do niego trafiają, często okazują się bardziej traumatyczne. Potęgują stres i wywołują w większym stopniu niż u innych uczniów poczucie lęku. Dlatego też konieczne jest stałe kontrolowanie i wyjaśnianie informacji, z którymi dziecko ma styczność, jak również eliminowanie fake newsów. Jednym z problemów dziecka z ADHD jest brak możliwości odraczania zaspakajania potrzeb. Dla tych dzieci izolacja i brak możliwości dotychczasowej aktywności są często nie do zniesienia. Dlatego istotne jest, aby odgórne wytyczne dotyczące zachowania ostrożności w czasie epidemii były przedstawiane im jako racjonalne i choć są niedogodne – to konieczne dla zachowania zdrowia. Bardzo ważne dla samopoczucia dziecka, jak i eliminowania jego zachowań o charakterze destruktywnym, będzie nastawienie dorosłych do problemów, jakie powoduje epidemia. Ich spokój i rozwaga, a jednocześnie traktowanie sprawy z powagą, ułatwią przyjęcie ograniczeń przez dziecko. Higiena dnia Działania, których celem jest przeciwdziałanie rozprzestrzenianiu się koronawirusa, wymuszają pozostanie w domach. Dla dzieci z ADHD i zespołem Aspergera okazuje się to wyjątkowo trudne, wymaga od ich opiekunów szczególnej organizacji środowiska, w którym przebywają. Ich dzień powinien być szczegółowo zaplanowany i wypełniony przewidywalnymi działaniami. Czas na działania podejmowane w ramach zaplanowanych lekcji musi być wyraźnie oddzielony od czasu na inne aktywności. Ważna jest przewidywalność następujących po sobie zdarzeń, a także spokojna i wyrozumiała atmosfera tworzona przez dorosłych. Duże znaczenie ma też stała pora wstawania i zasypiania, jak również ściśle określony czas spożywania posiłków. Poranek powinien wiązać się z rytuałem związanym z toaletą, pościeleniem łóżka, jedzeniem śniadania. Następnym etapem dnia powinny być zajęcia lekcyjne, można je poprzedzić czymś przyjemnym dla dziecka, np. wspólną grą lub zabawą albo ściśle określonym czasem gry na komputerze. Nie powinny być to nagrody związane ze spożywaniem słodyczy. Jeżeli to możliwe, warto postawić też na ruch na świeżym powietrzu: w ogrodzie, na tarasie lub balkonie. Inną alternatywą może być spacer do lasu lub parku, jednak takim wyprawom zawsze powinien towarzyszyć określony cel. Może być nim np. zbieranie roślin do zielnika, obserwacja owadów przez szkło powiększające lub ptaków przez lornetkę. Ciekawym zajęciem dla dziecka może być dokumentowanie napotkanych okazów roślinnych i zwierząt, np. poprzez wykonywanie zdjęć. W domu, o ile pozwalają na to możliwości, dzieci mogą je wydrukować i zrobić z nich gazetkę lub umieścić je odpowiednio podpisane w specjalnym folderze. Organizacja aktywności Trzeba pamiętać, że zarówno dzieci z ADHD, jak i zespołem Aspergera są obarczone zaburzeniami integracji sensorycznej. Dlatego, o ile to możliwe, organizacja dla nich aktywności fizycznej na powietrzu powinna wiązać się z ruchem, np. wspinaniem na drzewo lub stabilnie ustawioną domową drabinkę (oczywiście pod nadzorem dorosłego), chodzeniem po „równoważni” (np. po krawężniku lub rozłożonym sznurku) czy też skakaniem na piłce. Dziecko może też wspólnie z rodzicem tworzyć ścieżki sprawnościowe, których elementy zapewniają stymulację różnych zmysłów. Spacerom może towarzyszyć zabawa w berka, chowanego, skakanie w klasy lub na skakance. Jeżeli wyjście na zewnątrz jest niemożliwe, to zabawy o charakterze ruchowym koniecznie powinny odbywać się przy szeroko otwartym oknie. Należy pamiętać, że dziecko samo nie będzie się bawić. Dlatego dorosły powinien być towarzyszem jego zabaw ruchowych. Zabawy w pomieszczeniu wymagają inwencji rodzica. Może to być: • zabawa w rzutki, • gra w gumę (naskakiwanie na nią, przeskakiwanie itp.), • chodzenie po rozciągniętej linie (przodem, bokiem, tyłem), • zabawy piłką lub woreczkiem (rzucanie do celu, np. do kosza lub dużej pustej donicy), • zabawa w „kolory” lub „zimno-ciepło”, • różnego rodzaju pląsy, tańce powiązane z pokazywaniem, • ciuciubabka. Ważne, aby aktywność ruchowa na powietrzu występowała codziennie i trwała (z przerwami) co najmniej dwie godziny. Zajęcia lekcyjne Zajęcia lekcyjne dla dzieci z ADHD lub zespołem Aspergera powinny odbywać się zawsze w określonym i wyznaczonym wcześniej czasie. Niedopuszczalne jest stwierdzenie rodzica: „jak skończysz, to wstaniesz”. Budzi ono niepotrzebny bunt i sprzeciw. Dlatego czynności do wykonania podczas zajęć lekcyjnych, jak i czas temu poświęcony powinny być wcześniej określone i przedstawione dziecku. Zasadne jest, aby godziny zajęć lekcyjnych były zgodne z krzywą wydajności intelektualnej. Podlega ona wahaniom w ciągu dnia. Jej najwyższy poziom przypada między 8.00 a 11.00. Dlatego wtedy powinny być zaplanowane zajęcia związane z wysiłkiem intelektualnym. W godzinach 11.00–15.00 powinny odbywać się zajęcia, których charakter nie wymaga szczególnego skupienia uwagi, np. zabawy ruchowe. Kolejny wzrost możliwości intelektualnych, choć na niższym poziomie wydajności, przypada na godziny popołudniowe. Wtedy można zaplanować np. wspólne czytanie, gry planszowe lub ściśle określony czas gry na konsoli. Trzeba jednocześnie pamiętać, że każdy człowiek ma osobiste preferencje dotyczące aktywności. Są osoby, które preferują pracę w godzinach porannych (skowronki) i jednostki, które wolą godziny wieczorne (sowy). Dlatego też warto poobserwować dziecko i dopasować czas trwania poświęcony na odrabianie lekcji do jego indywidualnych preferencji. Bardzo ważna jest organizacja warsztatu pracy. Zarówno z ADHD, jak i zespołem Aspergera wiążą się duże trudności z koncentracją i utrzymaniem uwagi. Należy pamiętać również, że takie dziecko łatwiej się dekoncentruje i trudniej wraca do przerwanych zajęć. Dlatego też pomieszczenie, w którym dziecko będzie pracowało, powinno być odpowiednio przygotowane, posprzątane i wywietrzone. Najlepiej powinny przebywać w nim jedynie osoby, które są zaangażowane w proces nauki. Na biurku nie powinny się znajdować przedmioty niezwiązane z planowanymi zajęciami. Niezbędne natomiast będą zeszyty, podręczniki, przybory piśmienne i komputer do pracy zdalnej. Biurko powinno być doświetlone, ale dziecko nie powinno mieć możliwości obserwowania widoku za oknem, który może rozpraszać jego uwagę. Na ścianie przed jego oczami nie powinny się znajdować zbędne plakaty, zdjęcia, naklejki. Zarówno dziecko, jak i towarzyszący mu rodzic muszą mieć wyłączone komórki podczas zajęć lekcyjnych – ich dźwięk rozpraszałby uwagę. Ważne, aby dziecko podczas aktywności intelektualnej miało stały dostęp do wody, która zwiększa jego możliwości uczenia się. Wspieranie działań Podczas odrabiania lekcji warto wyznaczyć plan działania. Na początku należy wybrać coś interesującego i stosunkowo łatwego dla dziecka. Da mu to poczucie sukcesu i satysfakcji. Następne zadanie może być nieco trudniejsze, aby na koniec pracy znowu pojawiło się działanie stosunkowo łatwe, zachęcające do zajęć intelektualnych następnego dnia. Organizując pracę o charakterze intelektualnym, należy pamiętać, że czas trwania takich zajęć jest ograniczony przez wiek dziecka oraz towarzyszące mu dysfunkcje. Dla prawidłowej motywacji nie powinny być one zbyt długie. W sytuacji wyraźnego spadku koncentracji uwagi, zwłaszcza pomiędzy jednym zadaniem a drugim, warto wprowadzić działanie, które pozwoli dziecku na zmianę aktywności. Może być to polecenie otwarcia okna, umożliwienie skorzystania z toalety, odszukanie konkretnej rzeczy potrzebnej do dalszej części zajęć w biurku lub na półce. Może być to również wykonanie kilku ćwiczeń o charakterze śródlekcyjnym. Trzeba jednak pamiętać o efekcie „piły”, który wskazuje na to, że za każdym razem przy powrocie do przerwanego zajęcia konieczny będzie dodatkowy, dłuższy czas potrzebny na koncentrację uwagi. Dlatego też nie należy robić przerw zbyt często. Zawsze po zajęciach lekcyjnych powinien następować etap dnia, który dla dziecka będzie przyjemnością i nagrodą za trud włożony w pracę. Praca nad motoryką małą Dzieci z ADHD czy też z zespołem Aspergera charakteryzują problemy w zakresie motoryki małej, dlatego podczas drugiej aktywności intelektualnej, najczęściej mniej intensywnej i rozpoczynającej się po godzinie 15.00, warto zaplanować zajęcia z tym związane. Mogą to być zabawy plasteliną, różnorodnymi masami (np. solną). Ciekawym pomysłem jest też zrobienie masy cukrowej. Można z niej nie tylko tworzyć różne formy, ale również ją spożywać, co pozwala aktywować więcej zmysłów. Działaniem usprawniającym motorykę małą jest np. malowanie, zwłaszcza dużych powierzchni, np. arkuszy szarego papieru. Oddziaływaniem na zmysły dziecka będzie malowanie rękoma lub stopami. Na powietrzu, zwłaszcza w okresie wiosenno-letnim, czas dziecka mogą wypełniać zabawy w mokrym piasku, np. budowanie zamków, wykonywanie rzeźb czy rysowanie patykiem na ziemi. Sprawdzą się też różne zabawy konstrukcyjne z użyciem klocków. Ważnym elementem są również wszelkie układanki, puzzle, które ćwiczą analizator wzrokowy. Niektóre problemy i ćwiczenia wspierające Zarówno dzieci obarczone ADHD, jak i zespołem Aspergera mają problemy z myśleniem przyczynowo-skutkowym, dlatego warto w godzinach popołudniowych pracować z nimi w formie zabawy nad tym właśnie obszarem. Może temu służyć np. układanie historyjek obrazkowych lub wspólne układanie opowiadań. Ciekawym zajęciem uczącym trzymania się zasad i wcześniej ustalonych norm może być wspólne gotowanie zgodnie z przepisem kulinarnym. Jednym z problemów, z jakim borykają się wspomniane wyżej dzieci, jest brak umiejętności koniecznych do odczytywania kodu pozawerbalnego. Zaleca się więc zabawy, np. z rodzeństwem i rodzicami: w kalambury, czy też wspólne oglądanie filmów bez fonii i odgadywanie emocji, jakie towarzyszą aktorom odgrywającym poszczególne sceny. Można również do niemej sceny filmowej dopisywać własne dialogi lub/i przewidywać dalszy ciąg zdarzeń. Ciekawą dla dziecka formą zabawy może być gra terenowa. Aby ją zaplanować, rodzice muszą wymyśleć różne zadania sprawnościowe, np. nawleczenie igły, zasznurowanie butów na czas lub dmuchanie balonu przez kilkanaście sekund. Zadania mogą mieć również charakter intelektualny, np. rozwiązanie prostego zadania matematycznego, ułożenie historyjki obrazkowej, rozwiązanie krzyżówki lub rebusu. Kolejnym etapem przygotowań jest umieszczenie zadań na małych karteczkach oraz schowanie ich w ogrodzie, ewentualnie ukrycie w zakamarkach mieszkania. Dziecko odszukuje kolejne zadania, dzięki wskazówkom odkrytym w kolejnych (rozwiązanych przez siebie) zadaniach lub dzięki planowi rozmieszczenia zadań, który zostanie sporządzony przez rodziców. Zwieńczeniem takiej zabawy powinno być odnalezienie nagrody, jaką mogą być słodycze lub inny cenny dla dziecka przedmiot. Podsumowanie Aby dziecko z ADHD czy zespołem Aspergera prawidłowo się rozwijało, potrzebuje czasu wolnego. Sprzyja on utrwaleniu treści poznanych podczas zajęć, jak również nabyciu umiejętności psychospołecznych. Istotne dla tego obszaru rozwoju będą zabawy, np. w dom lub sklep. W ten sposób dziecko może kształtować umiejętności konieczne do życia w grupie, uczyć się m.in. pełnienia ról społecznych, komunikowania się, wyznaczania granic. Z tego względu nie należy ograniczać czasu spędzanego na tej formie aktywności. Jeżeli dziecko przebywa w izolacji bez rówieśników, w tego rodzaju zabawach powinien uczestniczyć dorosły.