STAN PRAWNY NA 10 KWIETNIA 2020 Organizacja zdalnej pomocy psychologiczno-pedagogicznej przez szkołę – wskazówki Opracowała: Jagna Niepokólczycka-Gac, pedagog, socjoterapeutka, wieloletnia kuratorka społecznego sądu rodzinnego i dla nieletnich Podstawa prawna: • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie szczególnych rozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz.U. z 2020 r. poz. 493 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 marca 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (Dz.U z 2020 r. poz. 492), • Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2004 r. Nr 64 poz. 593). Pandemia koronawirusa stała się przyczyną ograniczenia kontaktów międzyludzkich do minimum. Zamknięcie placówek oświatowych, podyktowane troską o zdrowie dzieci, nauczycieli i zmniejszenie rozprzestrzeniania się choroby, wymusiło podjęcie pracy za pośrednictwem mediów. Przedmiotem pracy zdalnej nauczycieli jest przede wszystkim realizacja podstawy programowej, która umożliwi promocję uczniów do następnej klasy. Prowadzone w tej formie zajęcia, zgodnie z obowiązującym prawem, muszą uwzględniać pomoc psychologiczno-pedagogiczną. Wsparcie emocjonalne izolowanych uczniów w wytworzonej przez pandemię sytuacji potęgującej poczucie zagrożenia jest nie mniej ważne od przekazywanych wiedzy i umiejętności. Dlatego też zarówno nauczyciele, jak i specjaliści powinni zwrócić szczególną uwagę na potrzeby edukacyjne i emocjonalne uczniów. Zmodyfikowana podstawa prawna obliguje dyrektorów szkół do podjęcia działań mających na celu organizację procesu nauczania w sposób zdalny. Jednocześnie narzuca nauczycielom dostosowanie sposobu przekazu treści do możliwości psychofizycznych ucznia. To samo Rozporządzenie (Rozporządzenie w sprawie szczególnych rozwiązań w okresie czasowego ograniczenia funkcjonowania jednostek systemu oświaty w związku z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19) nakazuje informowanie rodziców dzieci i uczniów objętych edukacją wczesnoszkolną, wczesnym wspomaganiem rozwoju, zajęciami rewalidacyjno-wychowawczymi i uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym, znacznym oraz z niepełnosprawnościami sprzężonymi o dostępnych materiałach i możliwych sposobach oraz formach ich realizacji. Do grupy uczniów wymagających dostosowania metod, form pracy oraz wymagań należą dzieci posiadające opinie psychologiczno-pedagogiczne, orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego oraz objęte pomocą psychologiczno-pedagogiczną w szkole na podstawie rozpoznania ich indywidualnych potrzeb rozwojowych, edukacyjnych oraz możliwości psychofizycznych, które zostały dokonane przez nauczycieli i specjalistów w trakcie bieżącej pracy. Podczas prowadzenia zajęć zdalnie indywidualizacja procesu nauczania jest nie mniej ważna niż przy okazji tradycyjnego przekazu treści. Jest zasadne, aby czynny udział we wskazaniu obszarów, które w szczególny sposób wymagają dostosowania, wzięli specjaliści zatrudnieni w szkole – zwłaszcza nauczyciele wspomagający powinni dookreślić indywidualny charakter możliwości swoich podopiecznych. Wśród zaleceń powinny znaleźć się wskazania dotyczące czasu, percepcji oraz form przekazu. Prowadzone zajęcia można podzielić na obligatoryjne (dla wszystkich uczniów) oraz bardziej złożone, bogatsze w treści (dla dzieci zdolnych). Dla uczniów dysfunkcyjnych objętych wsparciem zakres materiału i liczba zadań oraz ich stopień trudności mogą być zmniejszone. Wsparcie Problemy emocjonalne dzieci nie zniknęły wraz z przekazaniem przez szkołę funkcji opiekuńczej rodzicom, wręcz przeciwnie – przez izolację oraz ogólną sytuację związaną z panującą pandemią znacznie się nasiliły. Dlatego też konieczne jest wzmocnienie funkcji wychowawczej zwłaszcza wobec dzieci z orzeczeniami o potrzebie kształcenia specjalnego, ze spektrum autyzmu oraz posiadających opinię o nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD). Ci uczniowie powinni być objęci wyjątkową opieką pedagoga i psychologa szkolnego. Specjaliści powinni przygotować dla tej grupy podopiecznych zajęcia indywidualne, podczas których będą oni mogli odreagować pojawiające się u nich trudne emocje. Zasadne jest przygotowanie dla rodziców uczniów z problemami emocjonalnymi poradnika. Powinny się w nim znaleźć odpowiednie wskazania dotyczące rozkładu dnia i aktywności dzieci. Jego przedmiotem powinny być organizacja procesu nauczania, sposoby komunikowania się dzieci, zarówno ze światem zewnętrznym, jak i domownikami, stawianie granic i egzekwowanie przyjętych wcześniej przez rodziców norm w szczególnych warunkach, które narzuca sytuacja ogólnokrajowej kwarantanny. Rodzice dzieci, których deficyty wpływają na nasilenie trudnych emocji, również wymagają wsparcia. Dlatego też powinien być dla nich uruchomiony specjalny telefon, pod którym będą mogli uzyskać pomoc psychologiczną i fachowe wskazówki. Rozmowy z opiekunami powinni prowadzić psycholog lub pedagog szkolny. Słuszne wydaje się też zorganizowanie na platformie internetowej grupy wsparcia dla rodziców, którzy nie radzą sobie w tym niełatwym dla wszystkich okresie z trudnymi emocjami swoich dzieci i własnymi. Pedagog szkolny Edukacja zdalna jest niejednokrotnie poważnym wyzwaniem, zwłaszcza dla uczniów obciążonych różnorodnymi dysfunkcjami. Specjalnie dla nich pedagog szkolny powinien stworzyć na stronach internetowych szkoły poradnik dotyczący sposobów organizacji procesu uczenia się, obejmujący zarówno sam warsztat, jak i organizację czasu, który musi być codziennie poświęcony na samoedukację. Pedagog powinien także służyć pomocą rodzicom w organizowaniu ich dzieciom czasu wolnego. Pomysły zadań, konkursów i zabaw powinny być systematycznie umieszczane na stronie internetowej. Może on również stworzyć na jej łamach swoisty bank pomysłów, do którego nauczyciele, wychowawcy, rodzice i uczniowie będą mogli zrzucać pomysły dotyczące sposobów uczenia się i spędzania wolnego czasu. Bardzo istotne jest zwrócenie uwagi nauczycielom i rodzicom, aby czas spędzany przez dzieci przed komputerem ograniczyć do minimum. W przeciwnym razie u części uczniów może pojawić się problem uzależnienia. Praca socjalna Dzieci z rodzin dysfunkcyjnych oraz pozostających w trudnej sytuacji ekonomicznej wymagają szczególnej troski w sytuacji, kiedy szkoły zostały zamknięte. Ci uczniowie w normalnym trybie przeważnie korzystają z bezpłatnych obiadów, obecnie zostali pozbawieni dożywiania, często jedynego w ciągu dnia posiłku. Na co dzień grupa tych dzieci pozostaje także pod dyskretną obserwacją swoich nauczycieli pod względem wychowawczym oraz bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego. W obecnej sytuacji te dzieci pozostają izolowane, cały czas w domu rodzinnym, pozbawione są zewnętrznej opieki i wsparcia ekonomicznego. Pedagog szkolny powinien nawiązać kontakt z pracownikiem socjalnym, który opiekuje się rodzinami podopiecznych i uczniów. Zgodnie z Ustawą o pomocy społecznej każdemu obywatelowi RP należy się jeden gorący posiłek dziennie. Dzieciom z kolei należy się szczególna troska ze strony państwa, dlatego też pomimo zamknięcia placówek oświatowych powinny mieć zapewnione wyżywienie. Wsparcie może być udzielane rodzicom w formie środków finansowych lub – jeżeli istnieje obawa, że mogą być one sprzeniewierzone – w postaci bonów na obiady w barze lub ewentualnie paczki produktów, z których istnieje możliwość przygotowania posiłku, wydzielanych w ośrodku pomocy społecznej lub lokalnym sklepie spożywczym. Pedagog szkolny powinien również nawiązać kontakt z kuratorem sprawującym nadzór nad rodzinami uczniów oraz asystentami rodziny roztaczającymi nad nimi opiekę, o ile tacy funkcjonują w lokalnym środowisku. Na szczególną uwagę i troskę specjalistów zatrudnionych w szkole zasługują uczniowie, których rodziny są objęte „Niebieską Kartą”. W warunkach poddawania rodziny kwarantannie sytuacja tych uczniów może być trudniejsza, a dziecko może być w większym stopniu narażone na przemoc. Dlatego też te dzieci wymagają wzmożonej, dyskretnej, zdalnej obserwacji. Wychowawca, pedagog, psycholog szkolny powinni systematycznie kontaktować się z uczniami oraz rodzicami, monitorując ich sytuację. W okolicznościach wskazujących na zagrożenie bezpieczeństwa dziecka wychowawca powinien natychmiast przekazać informacje pedagogowi szkolnemu oraz dyrektorowi szkoły, a ten niezwłocznie powiadomić o tym na piśmie policję. Dla uczniów pozostających w trudnej sytuacji społecznej i ekonomicznej oraz ich rodziców powinien być udostępniony w szkole numer telefonu, pod którym dyżuruje kompetentny specjalista – pedagog szkolny. Psycholog szkolny Bardzo ważną rolę w okresie panowania epidemii odgrywa psycholog szkolny. Jego praca zdalna powinna być wielozadaniowa. Powinien prowadzić telefon zaufania, pod który mogą dzwonić uczniowie oraz ich rodzice nieradzący sobie emocjonalnie z sytuacją, w której się znajdujemy, lub odczuwający lęk o bliskich czy niemogący sobie poradzić ze stratą najbliższych. Powinni również służyć pomocą, umieszczając w internecie wskazówki, które ułatwiają radzenie sobie z trudnymi emocjami. Należy pamiętać, że okres adolescencji to czas, w którym ujawniają się choroby psychiczne. Ich wyzwalaczem jest zazwyczaj przeżywana trauma. Mogą być nią napływające z zewnętrznego świata informacje związane z pandemią czy wzmożona izolacja. Główne zadania psychologa to rozpoznanie niebezpieczeństwa i reagowanie na nie przez podjęcie działań interwencyjnych oraz wskazanie odpowiednich służb medycznych, które zapobiegną np. próbom samobójczym. Grupa wsparcia Dla wielu osób, zwłaszcza tych, u których już wcześniej występowały problemy ekonomiczne, społeczne czy emocjonalne, sytuacja izolacji i potrzeby pracy zdalnej oraz jednocześnie opieki nad dziećmi nieuczęszczającymi do szkoły może być wyjątkowo trudna. Dla tych rodziców specjaliści zatrudnieni w szkole mogą przygotować grupę wsparcia. Jej członkowie za pośrednictwem platformy internetowej lub powszechnych komunikatorów mogą się ze sobą kontaktować. Wyznaczeni przez dyrektora specjalista – pedagog lub psycholog szkolny, moderując grupę wsparcia, powinni w szczególny sposób zwracać uwagę na przekazywane sobie na jej łamach treści, tak aby nie były one naznaczone hejtem lub nie miały charakteru niesprawdzonych oraz nieprawdziwych informacji, które mogą wywoływać poczucie paniki i zaszczucia. Warto też zorganizować podobną grupę wsparcia dla uczniów, zwłaszcza klas starszych – VIII podstawówki i IV liceum – dla których obecna sytuacja jest podwójnie stresująca, ponieważ łączy się z dalszą ścieżką kształcenia. Osobą odpowiedzialną za jej moderowanie oraz informowanie za jej pośrednictwem uczniów o bieżącej sytuacji powinien być doradca zawodowy. Terapia Uczniowie obarczeni niepełnosprawnościami i dysfunkcjami wymagają systematycznej terapii. Przedłużający się okres braku zajęć powoduje nie tylko brak postępów, ale także znaczny regres. Dlatego też specjaliści zatrudnieni w szkole, zarówno logopedzi, jak i terapeuci pedagogiczni, powinni prowadzić w miarę możliwości zajęcia terapeutyczne zdalnie, a jeżeli jest to niemożliwe – przez stronę internetową i dostępne platformy udostępniać ćwiczenia, które zminimalizują ryzyko strat.