Narzędzia ułatwiające zdalną naukę. Wskazówki dla nauczycieli Opracował: Maciej Danieluk, absolwent Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Od 2009 roku nauczyciel informatycznych przedmiotów zawodowych oraz informatyki w szkole podstawowej i technikum. Twórca, właściciel i długoletni prowadzący portal dla nauczycieli Literka.pl. Członek grupy Superbelfrzy RP oraz Microsoft Innovative Educator Expert. Entuzjasta wykorzystania nowoczesnych technologii w edukacji Sytuacja zewnętrzna spowodowała, że praktycznie w ciągu paru godzin w wielu krajach, w tym w Polsce, znacząco wzrosło zainteresowanie nauczaniem online. Zamknięcie szkół związane z możliwością zarażenia się koronawirusem skutecznie motywuje do szukania nowych sposobów na dostarczenie uczniom atrakcyjnych treści i znalezienie takich narzędzi, które pozwolą nie tylko tworzyć materiały, ale także udostępniać je na bieżąco dzieciom i młodzieży. Nie da się ukryć, że najważniejsze w tym czasie jest dla wszystkich to, żeby mieć kontakt z uczniami, i to nie tylko w jedną stronę, na zasadzie: „Wysyłam wam zadania do zrobienia, a za dwa tygodnie napiszecie z tego sprawdzian”. Warto zwrócić uwagę na to, że duże firmy technologiczne udostępniają w tej chwili mnóstwo narzędzi do nauczania zdalnego za darmo lub oferują czasowo wersje premium swoich produktów bez pobierania opłat. Kiedy zdecydujemy się na pracę zdalną i kontakty z uczniami z wykorzystaniem internetu, możemy zacząć od dowolnego dziennika elektronicznego. Polskie firmy cały czas zwiększają funkcjonalność swoich dzienników, a prace związane z udoskonalaniem możliwości udostępniania za ich pośrednictwem materiałów ruszyły pełną parą. Dziennik elektroniczny warto wykorzystać do pierwszego kontaktu z uczniami i zaproszenia ich na wybrane przez nas strony z materiałami. Dobrze też jednak dysponować narzędziami, które, po pierwsze, pozwolą nam na sprawną komunikację z młodzieżą, po drugie, umożliwią przygotowanie materiału w atrakcyjnej formie, a po trzecie, będą na tyle interaktywne, że ułatwiają śledzenie postępów uczniów i wspieranie ich w działaniach. Cała idea zdalnego nauczania opiera się na tym, iż uznajemy młodych ludzi za osoby odpowiedzialne i gotowe do samodzielnego zdobywania wiedzy. Naszymi działaniami chcemy ich w tym wyłącznie wspierać. Z tego powodu najlepiej zacząć swoje poszukiwania od prostych aplikacji, które pomogą nam stworzyć sobie środowisko do pracy oraz przygotować materiały do nauki. Ostatnią, również bardzo istotną kwestią są różnego rodzaju platformy, strony czy też aplikacje mobilne, dzięki którym poprowadzimy zajęcia czy udostępnimy ciekawe treści. Komunikacja Zacznijmy od komunikacji. Materiały w formie pisemnej nie są dla naszych uczniów szczególnie atrakcyjne. Nie dają też możliwości interakcji, dlatego warto zorganizować z uczniami rozmowę video. Możemy do tego wykorzystać różne komunikatory, takie jak Skype, spotkanie online z wykorzystaniem MS Teams, Google Hangouts lub Google Meet. Większość z nas na co dzień korzysta z urządzeń mobilnych posiadających system Android i ma już założone konto Google, dzięki któremu może pobierać aplikacje ze sklepu Google Play, warto skorzystać rozwiązania dostępnego „na już”, czyli Google Hangouts. Google Hangouts Po zalogowaniu się w przeglądarce do swojego konta Google (wpisujemy www.google.pl i w prawym górnym rogu klikamy: Zaloguj się) mamy do dyspozycji aplikacje do pracy z uczniami, które udostępnia nam Google. „Magiczny kwadracik z dziewięcioma kropkami”, jak nazywają go moi uczniowie, pozwala na skorzystanie z darmowych aplikacji do pracy zdalnej. Wyszukujemy z rozwijalnej listy aplikację Hangouts i jesteśmy gotowi, aby rozpocząć spotkanie online. Chcąc zacząć rozmowę, możemy po prostu wybrać jedną z opcji dostępnych po włączeniu: rozmowę video czy telefoniczną (uwaga: aby prowadzić rozmowy telefoniczne przez Google Hangouts, konieczne jest zweryfikowanie numeru telefonu oraz posiadanie na koncie środków umożliwiających przeprowadzenie takich rozmów) lub wysłać po prostu wiadomość do któregoś z naszych kontaktów zapisanych na koncie Google. Usługa rozmowy video, która najbardziej nas interesuje, jest bezpłatna i nie ponosimy w związku z korzystaniem z niej żadnych kosztów. Kliknięcie w link Rozmowa video spowoduje otwarcie nowego okna, które będzie służyło do prowadzenia rozmowy. Przy pierwszym uruchomieniu pojawi się też komunikat z prośbą o udzielenie zezwolenia na korzystanie z mikrofonu oraz kamery. Od razu po udzieleniu zezwolenia pojawi się też okno, dzięki któremu zaprosimy do rozmowy inne osoby. Możemy to zrobić mailowo lub kopiując link, który pozwoli dołączyć do rozmowy każdej osobie, do której go wyślemy (mającej konto Google). Da się go udostępnić np. w dzienniku elektronicznym. Prowadząc rozmowę poprzez Google Hangouts, mamy także możliwość udostępniania innym uczestnikom rozmowy swojego ekranu. Możemy pokazać im wybrane okno aplikacji lub cały ekran. Bardzo łatwo wyobrazić sobie teraz sytuację, w której prowadzimy rozmowę z uczniami tak, jak na normalnych zajęciach, a dzięki udostępnianiu ekranu wyświetlamy przygotowane przez nas materiały w postaci prezentacji czy też inne treści w przeglądarce lub dowolnym uruchomionym programie. Uczniowie mogą się z nami komunikować głosowo lub przez widoczny dla wszystkich czat. Xbox Game Bar (WIN+G) Microsoft uruchomił specjalnie dla graczy możliwość streamowania gier i przygotował służące do tego narzędzie wbudowane bezpośrednio w system. Włączymy je, używając kombinacji przycisków WINDOWS + G na klawiaturze. Przy pierwszym uruchomieniu otworzy się okno dialogowe, które zapyta nas, czy daną aplikację ma traktować jako grę i nagrywać. Potwierdzając, zyskamy możliwość nagrywania okna dowolnej aplikacji, np. naszego spotkania z uczniami. Możemy też wcześniej przygotować sobie dowolny materiał i nagrać go na komputer, aby później udostępnić uczniom. Aplikacja rejestruje zarówno obraz, jak i dźwięk, możemy zezwolić jej też na nagrywanie dźwięku z mikrofonu i w ten sposób do nagrywanego materiału dołożyć narrację. Materiały zapisują się domyślnie w bibliotece video w katalogu przechwycone. Nakładka ta obsługuje też parę innych skrótów klawiszowych, które pozwalają włączyć lub wyłączyć mikrofon zewnętrzny, przechwycić tylko zrzut ekranu lub np. nagrać ostatnie 30 sekund tego, co działo się na naszym komputerze. Również uczniowie podczas dowolnego spotkania online z wykorzystaniem komunikatora mogą uruchomić nagrywanie, a po zakończeniu naszego spotkania zobaczą na swoim komputerze materiał video z zajęć, co pozwoli im zajrzeć do niego w każdej chwili. Nagranie możemy udostępnić uczniom, wykorzystując kanał na YouTube lub za pośrednictwem Onedrive albo Google Drive. Dzięki tym dwóm narzędziom bez trudności skomunikujemy się z uczniami oraz nagramy każdy materiał do wykorzystania podczas zajęć online. Jednakże dobrze byłoby mieć też środowisko, w którym możemy się porozumiewać i przekazywać materiały nie tylko w czasie rzeczywistym... Rozwiązania chmurowe dla szkół i placówek oświatowych Zarówno Microsoft, jak i Google oferują platformy chmurowe, które można wykorzystać w pracy zdalnej z uczniami. Microsoft bezpłatnie udostępnia szkołom w swojej ofercie Office365 w wersji przeglądarkowej. Wystarczy przejść proces rejestracji, by otrzymać zestaw narzędzi niezbędnych w nauczaniu zdalnym. Istnieje także możliwość rozszerzenia funkcjonalności tego pakietu poprzez wykupienie subskrypcji, jednak i w wersji podstawowej dysponujemy wszystkimi niezbędnymi narzędziami pozwalającymi na prowadzenie zajęć. Podobnie jest z firmą Google, która dysponuje pakietem Google G-suite dla edukacji. Jedynym kosztem, jaki ponosi tu szkoła, jeśli zdecyduje się na któreś rozwiązanie chmurowe, jest roczny koszt utrzymania domeny internetowej, w której te usługi będą działać. Wynosi on od 100 do 200 zł rocznie. Obie firmy, w związku z zaistniałą sytuacją, starają się bardzo szybko realizować proces uruchamiania tych usług. Informacje dotyczące usług Microsoftu i Google znaleźć można na: https://news.microsoft.com/pl-pl/features/aka-ms-zdalnaszkola/ oraz https://gsuite.google.com/signup/edu/welcome#0. Zgodnie z informacjami podawanymi przez Microsoft oraz Google obie chmury spełniają wymogi związane z RODO, chociaż firmy te w różny sposób realizują wynikające z niego zadania. W przypadku wątpliwości polecam skontaktować się z GIODO lub skonsultować się z inspektorem ochrony danych osobowych w swojej placówce. Istotne jest to, że skorzystanie z obu rozwiązań chmurowych wymaga zawarcia umowy o świadczenie usług, którą podpisać może albo dyrektor – jeśli zamierza korzystać z tych rozwiązań placówka – albo organ prowadzący – w przypadku, gdy chmurą ma być objęta sieć placówek na danym obszarze. Google Classroom Jak sobie radzić, jeśli nie ma w placówce żadnego z rozwiązań chmurowych, a chcemy zacząć komunikować się z uczniami od teraz? Zakładając, że większość z nas ma smartfon z systemem Android i korzysta z konta Google, polecam skorzystanie z zapewnianych przez nie możliwości. Po zalogowaniu się do swojego konta Google możemy wybrać z menu aplikację Classroom i założyć wirtualną klasę (https://classroom.google.com/). Rozwiązanie to należy traktować jako tymczasowe i na pewno nie ostateczne. Problemem, który sam nasuwa się przy korzystaniu z niego, jest także kwestia związana z ochroną danych osobowych. Warto zresztą wziąć pod uwagę, że zakładanie kont uczniom na dowolnej platformie (scratch.mit.edu, LearningApps, Quizlet czy Khan Academy lub tworzenie grupy w Messengerze) obciążone jest dokładnie tym samym dylematem. Jeżeli zdecydujemy się jednak na utworzenie takiej klasy na prywatnym koncie Google, możemy do niej zaprosić każdą osobę dysponującą takim kontem. Dołączenie jej do klasy pozwoli nam na komunikację z wykorzystaniem internetu, ale niewymagającą tego, żeby wszyscy zainteresowani siedli do komputera w tym samym momencie. Google Classroom zorganizowane jest bardzo intuicyjnie: po dołączeniu do klasy uczniowie widzą główny strumień, gdzie możemy prowadzić z nimi dyskusję, umieszczając posty i dodając do nich różne materiały (mogą to być linki do stron internetowych, pliki czy filmy z YT). W ten sposób możemy tworzyć zadania dla uczniów, przekazując im materiały, albo przekierować ich do zewnętrznych źródeł, w których znajdą informacje powiązane z naszymi zajęciami lub rozwiążą interaktywne ćwiczenia (polecamy sięgnięcie do publikowanych wcześniej w ramach Tikowego kącika artykułów, w których omówiono wiele ciekawych i przydatnych w pracy nauczyciela aplikacji i stron internetowych). Należy też zwrócić uwagę na zakładki widoczne u góry strony. Samo przekazywanie materiałów to tylko jedna z funkcjonalności Google Classroom. Możemy także zadawać uczniom do wykonania określone prace, np.: Projekt: zadanie udostępniane uczniom. Wpisując temat i opisując, co uczniowie powinni zrobić, tworzymy dla nich zadanie. Każdy pracuje samodzielnie. Do zadania można dołączyć różnego rodzaju pliki dokumentujące jego wykonanie (bezpośrednio ze swojego komputera, tworząc je na swoim koncie Google w dokumentach, arkuszach lub prezentacjach czy też dołączając linki do swoich dokumentów na dysku Google). Gdy uczeń wykona zadanie, wystarczy, że kliknie przycisk Oddaj, a nauczyciel otrzyma powiadomienie o tym fakcie i będzie mógł się z zadaniem zapoznać, skomentować je, a także, jeśli wcześniej ustawiliśmy taką opcję, ocenić je (ocena, jaką wystawiamy, opiera się na przydzieleniu za rozwiązanie zadania odpowiedniej liczby punktów). Projekt – test: przycisk ten pozwala na stworzenie testu w formularzach Google, który zamieścimy bezpośrednio w Classroomie. Formularz z pytaniami przygotowujemy w przeglądarce albo, jeśli mamy już gotowe formularze, możemy je dołączyć z Dysku Google. Tworzone pytania mogą mieć charakter otwarty lub zamknięty; istnieje też możliwość wzbogacenia ich o grafiki lub filmy. Jeśli ułożyliśmy pytania testowe, przypisujemy im wartość punktową, możemy też dodać komentarz, który wyświetli się uczniowi po udzieleniu prawidłowej odpowiedzi lub wyjaśnienie, które zobaczy, jeśli odpowie nieprawidłowo. Pytania otwarte też możemy punktować, jednak w procesie poprawiania takiego zadania wartość punktową przypisujemy mu samodzielnie Po sprawdzeniu prac możemy oddać je uczniom do zapoznania się za pomocą paru kliknięć. Pytanie i Materiał – to kolejne warianty interakcji z uczniami. Każde pytanie, które zadamy, możemy ocenić. Materiał natomiast to po prostu informacja dla nich, którą chcemy przekazać. Użyj ponownie – przycisk ten pozwala nam na użycie tego samego materiału w innych wirtualnych klasach i skopiowanie go do nich bez potrzeby pisania tego samego. Zakładka Osoby umożliwia nam zaproszenie do wspólnej pracy innych nauczycieli oraz dodawanie do tych zajęć uczniów. Inni użytkownicy mogą dołączyć, podając kod. Jeśli posiadamy ich adresy mailowe, możemy też wysłać im zaproszenie bezpośrednio z poziomu Classroom. Bardzo ciekawą zakładką jest ta dotycząca oceniania. To po prostu dziennik z ocenami naszych uczniów. Możemy stworzyć różne kategorie ocen i przyporządkować im odpowiednią wartość punktową. Bardziej zaawansowanym użytkownikom polecam skorzystanie z opcji obliczania oceny ogólnej. Można to zrobić, uwzględniając wystawienie oceny ogólnej na podstawie wszystkich uzyskanych przez ucznia punktów lub wybierając ocenę ogólną na podstawie kategorii i określając procentowo wartość danej kategorii ocen i jej wpływ na ogólną notę z danego przedmiotu. Wsparcie pracy zdalnej nauczyciela Oprócz opisanych wcześniej rozwiązań, istnieje wiele różnych stron i aplikacji wspierających pracę nauczyciela i pozwalających na komunikację z uczniem oraz śledzenie jego postępów online. Naszym zadaniem jako nauczycieli jest wskazanie uczniom źródeł, z których mogą czerpać wiedzę, i zmotywowanie ich do tego, żeby robili to nie ze względu na możliwość uzyskania oceny, ale na wewnętrzną potrzebę nauki. Bardzo istotną kwestią jest to, żeby przez nadmiar nie zniechęcić ucznia do nauki, a dawkując mu odpowiednio różne materiały i tworząc dla niego bazę wiedzy – motywować i zachęcać do tego, żeby samodzielnie podejmował wysiłek związany z nauką i żeby była ona dla niego ciekawa. Przykładami takich narzędzi są chociażby: EdPuzzle – strona umożliwiająca tworzenie interaktywnych quizów video oraz filmów. Nauczyciel ma możliwość skorzystania z filmów dystrybuowanych przez m.in. YouTube, TED Talks, National Geographic oraz Khan Academy. Z wykorzystaniem narzędzi dostępnych na stronie możemy odpowiednio przyciąć wybrany film, dograć własny głos oraz dodać pytania dotyczące treści w odpowiednich miejscach. Tak przygotowany materiał możemy dodać do utworzonych klas i udostępnić naszym uczniom. Nauczyciel ma możliwość analizowania tego, w jaki sposób uczniowie wykorzystali udostępnione źródła (odpowiedzi do pytań, liczba wyświetleń filmu). Wizer – strona internetowa, która pozwala przygotować niesamowite interaktywne karty pracy. Z pomocą wersji bezpłatnej nauczyciel stworzy materiały, na których uczniowie połączą w pary różne pojęcia lub uzupełnią zamieszczony tekst wybranymi słowami z banku wyrazów. Dzięki integracji z Google Classroom, Pinterest oraz Edmodo stworzoną kartę pracy można też łatwo udostępnić. ThingLink – to doskonałe narzędzie, które umożliwia tworzenie interaktywnych zdjęć. Do wybranej fotografii możemy dodać opis, który wyświetli się w dymku, podłączyć film, muzykę lub link do dowolnej strony. Narzędzie to świetnie nadaje się do tworzenia interaktywnych plakatów, relacji z wycieczek czy wydarzeń szkolnych. Thinglink umożliwia także założenie klasy i dodanie do niej nawet 100 uczniów. ClassDojo – to kompletny system pozwalający na komunikację z uczniami oraz ocenianie ich. Posiada on interfejs umożliwiający komunikację zarówno z uczniami, jak i rodzicami. Dzięki niemu możemy tworzyć kronikę klasową lub przekazywać uczniom istotne informacje. Świetnie sprawdza się w edukacji wczesnoszkolnej jako miejsce komunikacji z uczniami i rodzicami. LearningApps – to aplikacja wspierająca proces uczenia się i nauczania z pomocą interaktywnych ćwiczeń. Można wykorzystać istniejące aktywności, modyfikować je lub tworzyć nowe. Strona nie zawiera specjalnych ram lub konkretnego scenariusza lekcji. Dzięki możliwości zapisywania ćwiczeń oraz tworzeniu kont dla uczniów nauczyciel może zapisać na swoim koncie ciekawe zadania, które stworzył lub wyszukał, i przydzielić je swoim uczniom, wszystkim lub indywidualnie, w zależności od potrzeb.