Diagnoza psychologiczna. Przykładowe narzędzia Opracował: Paweł Jankowski, absolwent psychologii (UAM w Poznaniu), kontynuował edukację na studiach podyplomowych (z seksuologii oraz psychologii transportu). Pracował w Ośrodku Interwencji Kryzysowej, fundacji wspierającej osoby wykluczone oraz jako psycholog w Warsztacie Terapii Zajęciowej Diagnoza psychologiczna to całościowy proces związany z gromadzeniem, przetwarzaniem i interpretowaniem różnorodnych danych tworzących profil psychologiczny danej osoby. Istotą tego procesu jest wskazanie wszelkich mocnych i słabych stron, obszarów deficytowych i tych, które są w normie lub nawet na poziomie ponadprzeciętnym, jak również analiza potrzeb jednostki. Diagnoza psychologiczna może także dostarczyć informacji na temat typu osobowości danej osoby, jej temperamentu lub cech charakteru. Niniejszy tekst powstał na bazie indywidualnych doświadczeń zawodowych i jest zaledwie fragmentem tak ważnej dla psychologii dziedziny. Diagnoza psychologiczna dzieli się na kilka różnych typów, takich jak diagnoza rozwojowa, genetyczna, klasyfikacyjna, prognostyczna i funkcjonalna. Z założenia synteza wszystkich wymienionych rodzajów jest niezbędna, by stworzyć całościowy obraz diagnozy pełnej. Dokładne wyjaśnianie definicji powyższych typów diagnozy wydaje się mniej użyteczne w kontekście artykułu o diagnozowaniu młodzieży szkolnej i przedszkolnej. Warto przyjrzeć się kilku podstawowym narzędziom stosowanym w diagnozie. 1. Testy inteligencji – to grupa obejmująca wszelkie materiały, które z założenia posiadają prawidłowe i nieprawidłowe odpowiedzi. Oznacza to, że wyniki uzyskane przez osobę badaną podlegają nie tylko interpretacji, ale przede wszystkim ocenie. Przykładem takiego testu jest np. Test Matryc Ravena, zarówno w wersji przeznaczonej do badania dzieci, jak i osób dorosłych czy ponadprzeciętnie uzdolnionych. To test z określonym kluczem odpowiedzi, w ramach którego jedna odpowiedź jest prawidłowa, a podliczone wyniki pozwalają szybko ulokować potencjał intelektualny badanej jednostki na skali centylowej lub stenowej (z uwzględnieniem, rzecz jasna, odpowiednich przedziałów ufności). Innym przykładem testu, nieco bardziej rozbudowanego, jest skala inteligencji Wechslera. Test ten posiada łącznie 12 zadań sprawdzających szereg kompetencji poznawczych i społecznych. W przeciwieństwie do Testu Matryc Ravena test Wechslera dostarcza bardziej wyczerpujących informacji niż te dotyczące inteligencji ogólnej. 2. Kwestionariusze osobowości – grupa wszelkich narzędzi mierzących cechy osobowości, temperament, charakter. Kwestionariusze te często błędnie (lub potocznie) nazywane są testami. Nazwa taka sugerowałaby istnienie prawidłowych i nieprawidłowych odpowiedzi w kwestionariuszu, tymczasem odpowiedzi te z założenia są po prostu różne, nie prawidłowe/nieprawidłowe. Owszem, może się zdarzyć, że w niektórych środowiskach (np. zawodowych) będzie sugestia, by przyjmować rekrutów z wysokimi wynikami na jednej skali i niskimi na innej, jednak byłby to wynik subiektywnych preferencji, nie zaś „błędnych odpowiedzi”. Z założenia odpowiedzi zaznaczane przez badanego/badaną są różnorodne, tak jak różnorodne są nasze cechy osobowości i typy temperamentu. Do najbardziej znanych kwestionariuszy osobowości należą m.in. MMPI, EAS czy NEO-FFI. 3. Wywiady kliniczne czy środowiskowe, rozmowa psychologiczna – obejmuje wszelkie informacje ważne dla diagnozy, zebrane w kontakcie z osobą badaną oraz ze środowiskiem, w którym osoba badana żyje lub przebywa. Ważne, by diagnosta w trakcie rozmowy z osobą badaną stworzył klimat sprzyjający swobodnej rozmowie i dobremu samopoczuciu dziecka, gdyż lęk osoby badanej może budować opór przed otwarciem się. Bywa, że ktoś unika określonego tematu z powodu świadomych lub nieświadomych traum lub po prostu negatywnych emocji – w takiej sytuacji warto przestać dopytywać o daną kwestię, zarówno z punktu widzenia etyki (niewskazane jest wywoływanie stresu lub poczucia lęku u osoby badanej), jak i praktyki (lęk osoby badanej może potęgować jej opór przed badaniem). Warto pamiętać, że wielu informacji, których nie dostarcza nam osoba badana, może nam dostarczyć otoczenie (np. rodzice, wychowawcy czy opiekunowie dzieci i młodzieży). 4. Obserwacja kliniczna – proces związany z bezpośrednim obserwowaniem osoby badanej w różnych sytuacjach społecznych, rejestrowaniem charakterystycznych zachowań, reakcji, nastrojów czy emocji, jak również długości trwania określonych stanów. Długość trwania obserwacji koniecznej dla diagnozy jest z pewnością uzależniona od specyfiki określonego przypadku, dlatego nierozsądnym byłoby wskazywanie sztywnych ram czasowych tych czynności. Ważnym elementem diagnozy może okazać się także dokładna analiza wszelkiej dokumentacji, jaka tyczy się danej osoby, i została nagromadzona latami w toku wcześniejszych badań, obserwacji czy nawet procedur prawnych. Szczegóły dotyczące testów W kontekście diagnozy psychologicznej dzieci i młodzieży zasadne wydaje się przede wszystkim to, co zamierzamy zbadać, i jak (tj. przy użyciu jakich narzędzi) należy to zrobić. Pamiętajmy również, że testy i kwestionariusze powinny być dobrane w taki sposób, by odpowiadały określonej grupie wiekowej. Dobrym przykładem może być tu Test Matryc Ravena w wersji kolorowej, tj. w wersji przeznaczonej do badania inteligencji ogólnej dzieci. Pamiętać należy, że test ten przedstawia normy wiekowe dla dzieci z przedziału 3;11–9;11 (3 lata i 11 miesięcy–9 lat i 11 miesięcy). Oznacza to, że dzieci, które nie mieszczą się w tym przedziale wiekowym, nie powinny być badane Testem Matryc Ravena. Analogicznie w przypadku testu Wechslera przedział ten wynosi 6;0–16;11. Przedziały ufności Kolejną istotną kwestią przy diagnozie psychologicznej dzieci i młodzieży jest uwzględnienie wspomnianych już przedziałów ufności. Ich zastosowanie polega na uwzględnieniu statystycznego błędu pomiaru, jaki przypisany jest badaniu osoby z danej grupy wiekowej. Przykładowo: przyjmijmy, że w teście Wechslera dziecko otrzymało w podteście Wiadomości wynik przeliczony wynoszący 10. Przedział ufności dla grupy wiekowej, w której znajduje się dziecko, wynosi dla podtestu Wiadomości 2. Oznacza to, że musimy cyfrę 2 odjąć od 10 oraz dodać do 10 – wówczas otrzymamy odpowiednio 8 i 12. Dzięki temu możemy wnioskować, że w zależności od warunków wynik przeliczony dziecka w podteście Wiadomości mieści się w przedziale 8–12. W związku z tym 8 to wynik poniżej przeciętnej, natomiast 12 – to wynik wysoki. Informacje o przedziałach są niezbędne, by zobrazować, że do wyniku dziecka należy podchodzić ostrożnie i nie wyciągać pochopnych wniosków, a raz skonstruowana diagnoza nie jest dana raz na zawsze. Czy świadczy to o słabości testowania? Niekoniecznie. Tak duża rozpiętość przedziałów ufności wynika m.in. z dużej dynamiki rozwoju dziecka czy adolescenta, jak i dużej elastyczności psychiki dziecka, w tym jego intelektualnego potencjału. Test Wechslera a Test Matryc Ravena Test Wechslera ma tę przewagę nad Testem Matryc Ravena, że bardziej szczegółowo może zobrazować potencjał intelektualny jednostki, wskazując na mocne i słabe strony w różnych rodzajach zadań. Przykładowo dziecko może osiągnąć wysokie wyniki w podteście Wiadomości i niskie w podteście Arytmetyka. Oznacza to, że zasób jego wiedzy ogólnej jest wysoki, jednak gorzej radzi sobie z zadaniami matematycznymi. Należy jednak pamiętać o kilku niedociągnięciach testu Wechslera związanych z jego konstrukcją. Jest to np. test zaadaptowany do warunków kulturowych określonego kraju. W polskiej adaptacji znajduje się m.in. pytanie o odległość między Warszawą a Szczecinem. Takie pytanie byłoby nieadekwatnie, gdyby zadano je np. dziecku pochodzącym z Australii, które z oczywistych względów prawdopodobnie nie będzie jeszcze dobrze zaznajomione z polską geografią (a przynajmniej nie w takim stopniu jak statystyczne polskie dziecko). Bezzasadne zatem będzie badanie polską adaptacją testu Wechslera np. dziecka pochodzącego z rodziny czeczeńskich uchodźców, mieszkających w Polsce od paru tygodni. Drugim niedociągnięciem związanym z konstrukcją testu Wechslera jest nieaktualność niektórych jego danych. Przykładowo w podteście Uzupełnianie Obrazków znajduje się obrazek przedstawiający stary model telefonu z korbką. Dla wielu współczesnych dzieci telefon taki może być czymś zupełnie nieznanym, co sprawia, że pozycje testowe wydają się być archaiczne i niedostosowane do obecnych realiów, a przez to wpływające na jakość pomiaru. Prawdopodobnie jest to jeden z powodów, dla których test Wechslera ma być stopniowo zastępowany Stanfordzką Skalą Inteligencji Bineta. Diagnoza profilu osobowościowego Poza predyspozycjami intelektualnymi obszarem zainteresowania diagnosty może być również profil osobowościowy dziecka czy adolescenta. Istnieje wiele kwestionariuszy pozwalających zbadać wspomniany obszar. Jednym z nich jest EAS, czyli Kwestionariusz Temperamentu Arnolda H. Bussa i Roberta Plomina. W przypadku badania dziecka jest to kwestionariusz wypełniany przez rodzica lub nauczyciela. Narzędzie to pozwala zobrazować nasilenie skal dotyczących emocjonalności, aktywności, towarzyskości i nieśmiałości. Psycholog po sprawdzeniu przyporządkowania wskazanych pozycji testowych do odpowiedniej skali zlicza punkty, którym następnie przypisuje określony sten (każda grupowa wiekowa posiada własne normy związane z przypisaniem wyniku surowego do określonego stenu). Interpretacja wyników odbywa się zgodnie z założeniami skali stenowej, mówiącej, że: • steny 1–4 to wyniki niskie, • steny 5–6 to wyniki przeciętne, • steny 7–10 to wyniki wysokie. Przykładowo, jeśli pięcioletnia dziewczynka osiągnęła w skali Nieśmiałość wynik surowy 15 (w kwestionariuszu wypełnianym przez rodzica), to jej wynik uplasuje się w 8. stenie, zatem będzie on wysoki. Na tej podstawie można przypuszczać, że dziecko przejawia zachowania nieśmiałe w interakcji z otoczeniem i cecha ta jest mocno nasilona. Metody projekcyjne Warto wspomnieć o jeszcze jednym rodzaju metod, których celowo nie przedstawiono we wstępie. Mianowicie istnieją też metody projekcyjne, które z założenia powinny badać nieuświadomione lub po prostu mniej świadome potrzeby jednostki. Według założeń tej metody jednostka wyraża je dzięki np. swobodnemu opisowi tego, co widzi na konkretnym obrazku (jak np. w Teście Apercepcji Tematycznej Henry’ego Murraya) lub dokonując określonego rysunku w ramach Testu Drzewa Charlesa Kocha. Są to metody mające swoje pierwotne źródło w nurcie psychoanalitycznym, nie należą do narzędzi wystandaryzowanych, przez co budzą niechęć części środowiska psychologów. Krytycy metod projekcyjnych wskazują na większą swobodę w interpretacji tego, co osoba badana mówi lub co rysuje, a to z kolei może wpływać na pochopność wyciąganych wniosków. Jedno jest pewne: stosowanie metod projekcyjnych może być wartościowe, jednak musi temu towarzyszyć odpowiednie przygotowanie i duża doza samokrytycyzmu psychologa przeprowadzającego badanie. Podsumowanie Aby diagnoza była pełna, warto zastosować szerokie spektrum narzędzi, np. wywiady środowiskowe, obserwacje psychologiczne, testy czy kwestionariusze. Dobrze, by osoba badana była dla psychologa nieznaną (tj. taką, której psycholog nie zna na innej płaszczyźnie), co pozwoli zachować znacznie większą neutralność i (co się z tym wiąże) obiektywność. Bibliografia: • A. Jaworowska, T. Szustrowa, Test Matryc Ravena w wersji kolorowej: podręcznik, Warszawa 2003. • W. Oniszczenko, Kwestionariusz temperamentu EAS Arnolda H. Bussa i Roberta Plomina. Wersje dla dorosłych i dla dzieci: adaptacja polska. Podręcznik, Warszawa 1997. • W.J. Paluchowski, Diagnoza psychologiczna – proces, narzędzia, standardy, Warszawa 2007. • Test Apercepcji Tematycznej: podręcznik, red. T. Szustrowa, przeł. Jerzy Siuta, Warszawa 1997.