STAN PRAWNY NA 21 LUTEGO 2020 Sytuacja kadrowa nauczycieli w przedszkolach niepublicznych Opracował: Marcin Majchrzak, prawnik, członek Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, świadczy pomoc prawną w ramach własnej kancelarii, autor licznych opracowań i artykułów z zakresu tematyki kadrowo-płacowej, prawa związkowego oraz prawa oświatowego Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1040 ze zm.), • Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta nauczyciela (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2215), • Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 152), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1148 ze zm.), • Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1950 ze zm.), • Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 53), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 1 sierpnia 2017 r. w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli (Dz.U. z 2017 r. poz. 1575 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 20 września 2000 r. w sprawie szczegółowych zasad nadawania „Medalu Komisji Edukacji Narodowej”, trybu przedstawiania wniosków, wzoru medalu, trybu jego wręczania i sposobu noszenia (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 99 poz. 1073 ze zm.). Chociaż praca nauczyciela niepublicznego przedszkola zakresem obowiązków nie różni się od czynności wykonywanych przez nauczycieli zatrudnionych w publicznych przedszkolach, to jednak ich sytuacja kadrowa, zasady zatrudnienia i sposób naliczania wynagrodzenia są odmienne. W ostatnim czasie można co prawda zaobserwować dążenie do ujednolicenia zasad zatrudniania nauczycieli publicznych i niepublicznych jednostek oświaty, jednak wciąż pozostają pewne różnice, na które należy zwrócić uwagę. Najważniejsze z nich zostały przedstawione poniżej. Podstawa prawna zatrudnienia nauczyciela niepublicznego przedszkola Chociaż zatrudnienie nauczyciela w niepublicznym przedszkolu następuje co do zasady na podstawie umowy o pracę, zawartej w ramach ogólnych przepisów prawa pracy, a więc w głównej mierze w oparciu o Kodeks pracy, to jednak w tym przypadku zastosowanie znajdą również wybrane regulacje Karty nauczyciela. Podstawową zasadą określającą sytuację kadrową nauczycieli niepublicznych przedszkoli jest więc stosowanie ogólnych przepisów prawa pracy z uwzględnieniem wybranych regulacji KN. Jest to sytuacja odwrotna w porównaniu do nauczycieli przedszkoli publicznych, wobec których w pierwszej kolejności stosuje się przepisy KN, natomiast przepisy Kodeksu pracy stosowane są jedynie wówczas, gdy dana sprawa nie jest uregulowana w KN. Z art. 1 ust. 2 pkt 2 lit. b KN wprost wynika, że Ustawie tej podlegają, w zakresie w niej określonym, m.in. nauczyciele zatrudnieni w przedszkolach niepublicznych. Zakres ten został określony w art. 91b ust. 2 pkt 1 i 4 oraz ust. 2b. Z punktu widzenia nauczycieli przedszkoli niepublicznych istotna jest również regulacja prawna wynikająca z art. 10a KN. Umowa o pracę jako podstawa zatrudnienia Wspomniany przepis art. 10a KN, obowiązujący od 1 września 2018 r., stawia wymóg, by nauczyciele m.in. przedszkoli niepublicznych byli zatrudniani na podstawie umowy o pracę zgodnie z przepisami Kodeksu pracy. Przepis ten został wprowadzony w życie, by ograniczyć stosowanie przez przedszkola niepubliczne oraz inne jednostki oświatowe umów cywilnoprawnych jako podstawy zatrudnienia. Stosowanie umów o pracę ma zapewnić nauczycielom bardziej stabilną podstawę zatrudnienia. Wyjątek od tej zasady określony został w art. 10a ust. 2 KN, który zakłada, że w przypadku nauczycieli prowadzących zajęcia bezpośrednio z dziećmi w wymiarze nie wyższym niż cztery godziny tygodniowo, powierzenie prowadzenia tych zajęć może nastąpić również na innej podstawie niż umowa o pracę, jeżeli w treści łączącego strony stosunku prawnego nie przeważają cechy charakterystyczne dla stosunku pracy. Przypomnijmy, że zgodnie z art. 22 § 1 k.p. przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonych przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem. Stosunek prawny może zostać nawiązany na innej podstawie niż umowa o pracę, jeżeli: • przeciwko nauczycielowi nie toczy się postępowanie karne w sprawie o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub postępowanie dyscyplinarne, • nauczyciel nie był skazany prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe. Podobnie jak w przypadku innych nauczycieli, również w tym przypadku należy pamiętać, że zgodnie z art. 21 ust. 1 Ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym przed nawiązaniem z osobą stosunku pracy lub przed dopuszczeniem osoby do innej działalności związanej z wychowaniem i edukacją małoletnich pracodawca jest zobowiązany do uzyskania informacji, czy dane tej osoby są zamieszczone w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym z dostępem ograniczonym. Podstawowe obowiązki nauczyciela Wszyscy nauczyciele przedszkoli niepublicznych, bez względu na wymiar zatrudnienia, są zobowiązani przestrzegać podstawowych obowiązków nauczyciela określonych w art. 6 KN. Według tego przepisu nauczyciel jest zobowiązany: • rzetelnie realizować zadania związane z powierzonym mu stanowiskiem oraz podstawowymi funkcjami przedszkola: dydaktyczną, wychowawczą i opiekuńczą, w tym zadania związane z zapewnieniem bezpieczeństwa dzieciom w czasie zajęć organizowanych przez przedszkole, • wspierać każde dziecko w jego rozwoju, • dążyć do pełni własnego rozwoju osobowego, • doskonalić się zawodowo zgodnie z potrzebami przedszkola, • kształcić i wychowywać dzieci w umiłowaniu Ojczyzny, w poszanowaniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w atmosferze wolności sumienia i szacunku dla każdego człowieka, • dbać o kształtowanie u dzieci postaw moralnych i obywatelskich zgodnie z ideą demokracji, pokoju i przyjaźni między ludźmi różnych narodów, ras i światopoglądów. Odpowiedzialność dyscyplinarna Konieczność stosowania podstawowych obowiązków nauczyciela skutkuje objęciem nauczycieli przedszkoli niepublicznych, niezależnie od wymiaru zatrudnienia, przepisami dotyczącymi odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 75–85z KN). Odpowiedzialności dyscyplinarnej podlegają nauczyciele za uchybienia godności zawodu nauczyciela lub za uchybienia obowiązkom określonym w art. 6 KN. Wśród kar dyscyplinarnych znajdują się: • nagana z ostrzeżeniem, • zwolnienie z pracy, • zwolnienie z pracy z zakazem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczyciela w okresie trzech lat od ukarania, • wydalenie z zawodu nauczyciela. Natomiast za uchybienia przeciw porządkowi pracy nauczyciele przedszkoli niepublicznych mogą zostać ukarani karą porządkową zgodnie z przepisami Kodeksu pracy. Ocena pracy Wszyscy nauczyciele przedszkoli niepublicznych podlegają określonej w art. 6a KN procedurze oceny pracy – niezależnie od wymiaru zatrudnienia. Przepis ten wskazuje, że praca nauczyciela, z wyjątkiem pracy nauczyciela stażysty, podlega ocenie. W przypadku nauczycieli przedszkoli niepublicznych ocena będzie dotyczyć wyłącznie stopnia realizacji obowiązków określonych w art. 6 KN oraz w art. 5 Ustawy Prawo oświatowe, ponieważ wobec nauczycieli tych nie stosuje się art. 42 ust. 2 KN. Oceny powinien dokonać dyrektor przedszkola. Wymagania kwalifikacyjne Nauczyciele przedszkoli niepublicznych muszą spełniać wymagania kwalifikacyjne określone w art. 9 KN – niezależnie od wymiaru zatrudnienia. Zgodnie z tym przepisem stanowisko nauczyciela może zajmować osoba, która: • posiada wyższe wykształcenie z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje, • przestrzega podstawowych zasad moralnych, • spełnia warunki zdrowotne niezbędne do wykonywania zawodu. Szczegółowe wymagania kwalifikacyjne są aktualnie określone przez Rozporządzenie w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli. Konieczność spełniania wymagań kwalifikacyjnych przez nauczycieli przedszkoli niepublicznych została dodatkowo podkreślona w art. 13 ust. 6 pkt 2 upo., zgodnie z którym niepubliczne przedszkole powinno zatrudniać nauczycieli posiadających kwalifikacje określone dla nauczycieli przedszkoli publicznych. Legitymacja służbowa W myśl art. 11a KN każdy nauczyciel przedszkola niepublicznego ma prawo do legitymacji służbowej. Legitymację powinien wystawić, na wniosek nauczyciela, dyrektor przedszkola. Za wydanie legitymacji może zostać pobrana opłata w wysokości nieprzekraczającej kosztów wytworzenia dokumentu. Legitymacja ta stanowi potwierdzenie wykonywania zawodu nauczyciela i daje uprawnia m.in. do zniżek przy przejazdach środkami komunikacji publicznej. Wymagania stawiane przy nawiązaniu stosunku pracy Od 1 września 2018 r. obowiązuje przepis art. 91b ust. 2b KN, który uniemożliwia nawiązanie stosunku pracy m.in. z nauczycielem przedszkola niepublicznego, który nie spełnia warunków określonych w art. 10 ust. 5 pkt 2–5 KN. Zgodnie z tym przepisem stosunek pracy może zostać z nauczycielem nawiązany, jeżeli: • ma on pełną zdolność do czynności prawnych i korzysta z praw publicznych, • nie toczy się przeciwko niemu postępowanie karne w sprawie o umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego lub postępowanie dyscyplinarne, • nie był skazany prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe, • nie był prawomocnie ukarany karą dyscyplinarną, o której mowa w art. 76 ust. 1 pkt 3 KN, w okresie trzech lat przed nawiązaniem stosunku pracy, albo karą dyscyplinarną, o której mowa w art. 76 ust. 1 pkt 4 KN (chodzi o karę zwolnienia z pracy z zakazem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczyciela w okresie trzech lat od ukarania oraz o karę wydalenia z zawodu nauczyciela), • posiada kwalifikacje wymagane do zajmowania danego stanowiska. Na marginesie należy wskazać, że na podstawie odrębnych przepisów, wskazanych powyżej, pracodawca jest dodatkowo obowiązany do uzyskania informacji, czy dane potencjalnego nauczyciela są zamieszczone w Rejestrze Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym z dostępem ograniczonym. Przypadki warunkujące wygaśnięcie stosunku pracy Powyższe wymagania, które musi spełnić nauczyciel przedszkola niepublicznego przed nawiązaniem stosunku pracy, są powiązane z przepisem art. 26 KN, określającym sytuacje, w których stosunek pracy nauczyciela wygasa z mocy prawa. Przepis ten znajduje zastosowanie również do nauczycieli przedszkoli niepublicznych, bez względu na wymiar zatrudnienia. Wskazuje on, że stosunek pracy łączący go z przedszkolem niepublicznym wygaśnie z mocy prawa w razie: • prawomocnego ukarania w postępowaniu dyscyplinarnym karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy oraz karą dyscyplinarną zwolnienia z pracy z zakazem przyjmowania ukaranego do pracy w zawodzie nauczyciela w okresie trzech lat od ukarania lub karą wydalenia z zawodu nauczyciela, • prawomocnego skazania na karę pozbawienia praw publicznych albo prawa wykonywania zawodu lub utraty pełnej zdolności do czynności prawnych, • prawomocnego skazania za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe, • upływu trzymiesięcznego okresu odbywania kary pozbawienia wolności, • stwierdzenia, że nawiązanie stosunku pracy nastąpiło na podstawie fałszywych lub nieważnych dokumentów albo zostało dokonane z naruszeniem warunków określonych w art. 10 ust. 5 pkt 2–5 KN. Prawo do ochrony prawnej Wszyscy nauczyciele przedszkoli niepublicznych, niezależnie od wymiaru zatrudnienia, są objęci zakresem stosowania przepisu art. 63 KN. Wskazuje on, że nauczyciel, podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w Kodeksie karnym. W związku z tym organ prowadzący przedszkole oraz dyrektor zobowiązani są z urzędu występować w obronie nauczyciela, gdy ustalone dla nauczyciela uprawnienia zostaną naruszone. Awans zawodowy Przepisy dotyczące awansu zawodowego (art. 9a–9i KN) znajdują zastosowanie wyłącznie wobec nauczycieli przedszkoli niepublicznych, którzy są zatrudnieni w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Jeżeli nauczyciel łączy kilka etatów, wymagane jest, by w sumie we wszystkich jednostkach oświaty, które go zatrudniają, wymiar jego zajęć stanowił co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć dla danego stanowiska. Organ sprawujący nadzór pedagogiczny powinien wówczas wyznaczyć dyrektora, który będzie wykonywał czynności związane z procedurą awansową. W takim przypadku nauczyciel ma możliwość rozpoczęcia stażu oraz uzyskania kolejnych stopni awansu zawodowego, chociaż nie musi to dla organu prowadzącego przedszkole niepubliczne oznaczać np. obowiązku zwiększenia wynagrodzenia z tytułu uzyskania wyższego stopnia. Jednak w sytuacji, gdy nauczyciel np. zmieni miejsce zatrudnienia na przedszkole publiczne, to uzyskane w przedszkolu niepublicznym stopnie awansu zawodowego będą dla nowego pracodawcy wiążące, w związku z czym nauczyciel będzie otrzymywał stosowne dla swojego stopnia awansu zawodowego wynagrodzenie. Nagrody kuratora oświaty i nagrody MEN W stosunku do nauczycieli przedszkoli niepublicznych zatrudnionych w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć znajduje zastosowanie przepis art. 49 ust. 1 pkt 2 i 3 KN. Przepis ten stanowi podstawę wypłacania nagród dla nauczycieli za ich osiągnięcia dydaktyczno-wychowawcze: • z budżetu wojewodów – z przeznaczeniem na wypłaty nagród kuratorów oświaty, • z budżetu ministra właściwego ds. oświaty i wychowania – z przeznaczeniem na wypłaty nagród tego ministra. Medal KEN Nauczyciele niepublicznych przedszkoli zatrudnieni w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć mają prawo, na podstawie art. 51 KN, do otrzymania Medalu Komisji Edukacji Narodowej. Medal ten nadawany jest nauczycielom i innym osobom za szczególne zasługi dla oświaty i wychowania. Szczegółowe zasady jego nadawania określa Rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad nadawania „Medalu Komisji Edukacji Narodowej”, trybu przedstawiania wniosków, wzoru medalu, trybu jego wręczania i sposobu noszenia. Możliwość korzystania ze środków na dofinansowanie doskonalenia zawodowego W przypadku nauczycieli przedszkoli niepublicznych, którzy są zatrudnieni w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć, zastosowanie znajduje art. 70a ust. 4 i 7 KN. Dzięki temu ta grupa nauczycieli ma możliwość skorzystania ze środków zgromadzonych w budżetach wojewodów oraz MEN-ie, przeznaczonych odpowiednio na wspieranie organizacji doradztwa metodycznego na obszarze województwa oraz na realizację ogólnokrajowych zadań w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli. Emerytura nauczycielska bez względu na wiek Nauczyciele zatrudnieni w niepublicznych przedszkolach w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć mają możliwość skorzystania z regulacji art. 88 KN. Na podstawie tego przepisu nauczyciele mający 30-letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze, zaś nauczyciele szkół, placówek, zakładów specjalnych oraz zakładów poprawczych i schronisk dla nieletnich – 25-letni okres zatrudnienia, w tym 20 lat wykonywania pracy w szczególnym charakterze w szkolnictwie specjalnym, mogą – po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy – przejść na emeryturę. Nauczyciele urodzeni po 31 grudnia 1948 r., a przed 1 stycznia 1969 r., zachowują prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiek, jeżeli: • spełnili warunki do uzyskania emerytury, określone w ust. 1, w ciągu 10 lat od dnia wejścia w życie Ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z wyjątkiem warunku rozwiązania stosunku pracy, oraz • nie przystąpili do otwartego funduszu emerytalnego albo złożyli wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na dochody budżetu państwa. Stosowanie regulacji Kodeksu pracy w pozostałym zakresie Wskazane powyżej regulacje prawne przewidziane w KN, mające zastosowanie również w przypadku nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach niepublicznych, stanowią wyjątek od zasady, zgodnie z którą nauczyciele ci zatrudniani są na podstawie ogólnych przepisów, zawartych zwłaszcza w Kodeksie pracy. W tym zakresie ich sytuacja kadrowa będzie różnić się w pewnym stopniu od sytuacji nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach publicznych. Ogólne przepisy prawa pracy będą stosowane w przypadku nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach niepublicznych m.in. w zakresie: • nawiązywania i rozwiązywania stosunku pracy – z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych w KN, • sposobu określania wysokości wynagrodzenia za pracę, • czasu pracy, • urlopu wypoczynkowego. W niektórych jednak sytuacjach ogólne przepisy prawa pracy będą miały zastosowanie zarówno w przypadku nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach publicznych, jak i niepublicznych. Będzie to dotyczyć np. regulacji odnoszących się do: • podstawowych zasad prawa pracy, • równego traktowania w zatrudnieniu, • podstawowych obowiązków pracodawcy i pracownika, • odpowiedzialności porządkowej pracowników, • odpowiedzialności materialnej pracowników, • uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem, • wybranych regulacji prawnych określających zasady zawierania i rozwiązywania stosunku pracy, które jedynie częściowo są uregulowane w KN, w związku z czym również w przypadku nauczycieli przedszkoli publicznych zastosowanie znajdą regulacje Kodeksu pracy, czyli analogiczne do tych, które obowiązują nauczycieli zatrudnionych w przedszkolach niepublicznych.