Przykład diagnozy psychopedagogicznej Diagnoza funkcjonowania społeczno-emocjonalnego dziecka w wieku przedszkolnym (5-latki) I. Obszary diagnozowania: 1. Analiza rozwoju indywidualnego dziecka (ontogeneza): • wiek, płeć, stan zdrowia, problemy wychowawcze, występowanie krytycznych wydarzeń w życiu dziecka, relacje dziecka z rodzicami, • zachowania dziecka w sytuacji nowej, trudnej, stresowej (sposób reagowania na obecność obcej osoby, sposób reagowania w nowej sytuacji, sposób reagowania na: ból, strach, zmęczenie, chorobę; sposób wyrażania niezadowolenia, frustracji), • potrzeby dziecka i sposób wyrażania potrzeb (np. komunikacja bezpośrednia, prezentowanie symptomów), czynniki łagodzące napięcie dziecka (np. kontakt fizyczny, rozmowa, słodycze), sposób wyrażania potrzeby bliskości oraz sytuacje, w których ta potrzeba się ujawnia, sposób reagowania w kontakcie z rodzicem/opiekunem (np. inicjowanie kontaktu, podporządkowanie, współpraca), sposób reagowania w kontakcie z dorosłymi spoza rodziny (np. inicjowanie kontaktu, podporządkowanie, współpraca), zainteresowanie światem zewnętrznym, poziom eksploracji, kontakty z rówieśnikami, kontakty z innymi dorosłymi, • zachowania rodzica/opiekuna, sposób reagowania na prośby dziecka, zdolność do odczytywania aktualnych i stałych potrzeb dziecka, ekspresja nastawienia do dziecka (co mówi o dziecku, jak je opisuje, jak je ocenia, jak interpretuje trudności), sposób rozwiązywania konfliktów z dzieckiem, sposób dyscyplinowania dziecka, • kompetencje społeczno-emocjonalne dziecka (relacje z dorosłymi, relacje z rówieśnikami, ekspresja emocji, regulacja emocji, empatia, kontrola impulsów, teoria umysłów, samoświadomość, poczucie kompetencji. 2. Analiza sytuacji rodzinnej dziecka (mikrosystem): • status ekonomiczno-społeczny (wiek rodziców; wykształcenie; zatrudnienie; dochody; liczba dzieci; typ rodziny, np. zastępcza, adopcyjna, rekonstruowana; kwestie zdrowotne, np. przewlekłe choroby, dziedziczne choroby, niepełnosprawność; poziom obciążenia rodziców pracą zawodową; sytuacja finansowa rodziny; relacje między rodzicami; miejsce zamieszkania; warunku lokalowe), • relacje małżeńskie (konflikty pomiędzy partnerami: ich tło i przedmiot), poziom zgodności poglądów na temat wychowania, zasad postępowania itp., tzw. kultura wzajemnych relacji (np. uznawanie agresji fizycznej lub werbalnej, otwartość w komunikacji czy izolacja), tzw. rozkład sił w związku (np. sposób podejmowania decyzji, odpowiedzialność za wychowanie dziecka), • umiejętności wychowawcze (kompetencje społeczno-emocjonalne: wrażliwość, dostępność, współdziałanie, akceptacja), sposób zaspokajania potrzeb dziecka, sposób dyscyplinowania dziecka, sposób radzenia sobie z własnymi emocjami, sposób wprowadzania dziecka w nowe środowisko itd.), • sposoby rozwiązywania problemów (dostrzeganie i podejmowanie problemów czy ignorowanie ich, zdolność do dzielenia się problemami z bliskimi, zdolność do zwracania się o pomoc i przyjmowania jej), • historia rodziny (traumatyczne zdarzenia rodzinne, przemoc w poprzednich pokoleniach, tajemnice rodzinne, historia uzależnień w rodzinie). 3. Analiza środowiska lokalowego (egzosystem): • kontakty z najbliższym środowiskiem (sąsiedzi – dobre, dające wsparcie kontakty czy izolacja, konflikty; znajomi – szeroka sieć kontaktów czy izolacja, brak wsparcia w otoczeniu znajomych; dalsza rodzina – możliwość skorzystania z pomocy rodzeństwa, kuzynostwa, dziadków czy osamotnienie w obliczu problemów), • sieć wsparcia lokalnego (pomoc społeczna – łatwy dostęp i możliwość uzyskania pomocy czy brak kontaktu; szkoła/przedszkole/poradnia – dobre kontakty z nauczycielami, rodzicami innych dzieci czy izolacja; świetlice środowiskowe/organizacje pozarządowe – obecność i dostęp do zajęć dodatkowych i wspierających dziecko czy brak zaplecza instytucjonalnego), • specyfika kulturowa rodziny w środowisku (kwestie wyznaniowe, kwestie światopoglądowe, społeczne, polityczne, kwestie związane ze stylem bycia rodziny, np. zachowania odbiegające od przyjętych w środowisku norm). II. Etapy analizy danych diagnostycznych: 1. Wstępna analiza sytuacji dziecka pod kątem ewentualnych problemów (trudności, które mogą wystąpić w funkcjonowaniu dziecka, problemów praktycznych wynikających ze statusu ekonomiczno-społecznego rodziny, specyficznych potrzeb dziecka lub rodziny, szczególnego profilu kompetencji dziecka). 2. Wyróżnienie problemów (wypisanie ważnych kwestii dotyczących dziecka, rodziny i środowiska lokalnego, opisanie indywidualnych potrzeb danego dziecka na podstawie wniosków z analizy czynników wspierających i zakłócających). 3. Analiza problemów (poszukiwanie czynników równoważących obecne lub przewidywane trudności w funkcjonowaniu społeczno-emocjonalnym dziecka). 4. Sformułowanie kierunków pomocy – co wzmacniać w dziecku? Co wzmacniać w rodzinie? Co wzmacniać w środowisku lokalnym, w tym w przedszkolu, szkole? Co korygować i kompensować w dziecku? Co korygować i kompensować w rodzinie? Co korygować i kompensować w środowisku lokalnym, w tym w przedszkolu, szkole? 5. Sformułowanie rekomendacji ukierunkowanych na rozwiązanie problemów, w formie zaleceń i warunków kierowanych do odpowiednich osób i instytucji.   III. Narzędzia diagnostyczne: • obserwacja dziecka, • pogłębiony wywiad z rodzicami, • narzędzia kwestionariuszowe pozwalające na pomiar funkcjonowania dziecka w obszarze społeczno-emocjonalnym (np. kwestionariusz „Styl adaptacji”, kwestionariusz „Reakcja na nowość”, kwestionariusz „Koncentracja”). Bibliografia: • Diagnoza funkcjonowania społeczno-emocjonalnego dziecka w wieku od 1,5 do 5,5 lat, red. M. Czub, Warszawa 2014. Opracowała: dr Marta Majorczyk, pedagog, doradca rodzinny (Family Counselling Poland), psychoterapeuta, edukator prorozwojowy, trener, wykładowca akademicki, adiunkt w Katedrze Pedagogiki i Psychologii na Wydziale Studiów Społecznych WSB z siedzibą w Poznaniu, pracownik niepublicznej poradni psychologiczno- -pedagogicznej przy USWPS w Poznaniu