Psychologia pozytywna w praktyce Opracowała: Agnieszka Jastrzębska, psycholog Trudno przecenić znaczenie emocjonalnego dobrostanu dzieci i młodzieży. Narastające problemy psychiczne stają się wiodącym dylematem, przed którym stają dziś młodzi ludzie. Pozytywna psychologia to odpowiedź na wzrost częstotliwości występowania depresji, pesymizmu i obniżonego poczucia własnej wartości wśród uczniów, stający się poważnym problemem społeczno-ekonomicznym. Nastawienie na zasoby Psychologia pozytywna, w przeciwieństwie do innych gałęzi tej dyscypliny, koncentruje się w większym stopniu na zwiększaniu zasobów dzieci, przyczyniających się do ich rozwoju, niż na wyjaśnianiu funkcjonowania za pomocą modelu deficytowego (uzupełnianie niedoborów, minimalizowanie bólu, kompensowanie deficytów, naprawianie szkód). To również psychologia procesu zmiany, przełamująca tendencję uczniów i nauczycieli do myślenia np. o problemach szkolnych w kategoriach statycznych. Dlatego, zgodnie z jej założeniami, jednym z najważniejszych zadań nauczyciela jest pomoc uczniowi, aby popatrzył na siebie jak na osobę, która się zmienia, a co więcej – jest zdolna do zmiany. Już sam komunikat skierowany przez nauczyciela do ucznia może nasilić wrażenie, że „utknął w miejscu” lub spowodować zmianę zachowania i postawy. Zdanie o wydźwięku statycznym: „Widzę, że masz trudności z rozwiązaniem zadania, może spróbuję ci pomóc?” tylko potwierdzi cechę przypisaną sobie przez ucznia z trudnościami w nauce: „Tak, ciągle mam kłopoty z matematyką i bez przerwy potrzebuję pomocy”. Natomiast komunikat zmiany: „Czasami rozwiązywanie zadań przychodzi ci łatwiej, dzisiejsze może wymagać małej pomocy, pozwolisz, że cię naprowadzę?” pokazuje natomiast, że trudności szkolne nie są stałym wzorcem i pojawiają się również momenty, kiedy uczeń radzi sobie z bez większego trudu. Dziecko uczy się w ten sposób właściwie rozpoznawać emocje, kiedy pojawią się problemy. Nauczyciel, kierując do niego komunikat zmiany, zwraca uwagę na włożony wysiłek, a nie tylko na rezultat. Przenosi dzięki temu akcent z konieczności kontroli zachowania na samosterowność ucznia, wyposażając go w wiedzę i umiejętności pozwalające lepiej moderować własne postępowanie, rozumieć własne emocje i nimi zarządzać. Środowisko szkolne Pozytywne podejście do nauczania to praca z uczniem, a nie przeciwko niemu. To budowanie na mocnych stronach, a nie krytykowanie słabości. Każda osoba ma moc, swój własny zestaw sił sprawczych. Jeżeli środowisko szkolne ich nie rozpozna i nie będzie wzmacniało, dziecko spędzi czas na lekcji, marnując energię na myślenie o tym, w czym nie jest dobre. Pod groźbą kary będzie pracować ciężej, aby sprostać wymaganiom dorosłych (nauczycieli, rodziców). Niektórym się to uda, inne odczują raczej intelektualną bezradność i apatię, które bardzo często przeradzają się w depresję i obojętność. Uczeń, który ma złe doświadczenia z testami z matematyki, często myśli: „Nie mogę rozwiązać tych zadań” i czuje się przez to zniechęcony i zasmucony. W związku z tym przeświadczeniem przestaje się uczyć, co z kolei przynosi mu kolejne negatywne doświadczenia. Powstaje spirala samospełniającego się proroctwa. Można temu zapobiec, zaczynając od prostych ćwiczeń budujących odporność psychiczną. Pomogą one przeciwdziałać powstawaniu dysfunkcjonalnych przekonań, a tym samym depresji i wycofywaniu się z podejmowania wysiłku. Odporność to kompetencja, w którą, przy odpowiednim wsparciu ze strony nauczyciela, można wyposażyć każde dziecko. Kształtowanie odporności Czas szkoły jest doskonałym okresem na kształtowanie odporności, chociażby ze względu na większą elastyczność dzieci. Samoocena ucznia zmienia się w zależności od jego kompetencji. Może być przygnębiony i apatyczny na lekcji matematyki, a entuzjastyczny i radosny podczas treningu pływackiego, podczas którego poczucie własnej wartości oraz odporność w obliczu niepowodzeń są skutecznie rozwijane. Dziecko określa siebie jako zwycięzcę lub przegranego w oparciu o różne umiejętności wykorzystywane w rozmaitych środowiskach. Pozytywne emocje może wzbudzać dowolny przedmiot, nawet taki, który określa się jako bardzo trudny. Strategie są na tyle proste, że przy odpowiednich możliwościach, bez trudu włączy się je w codzienną praktykę. Wyjaśniając skomplikowane pojęcie podczas zajęć z matematyki, można zachęcić uczniów do prób zrozumienia emocji, które to pojęcie w nich wzbudza (np. strach, niepewność). Nauczyciel, zwracając uwagę na uczniowskie emocje, pomaga budować odporność, pokazuje, że można przezwyciężać trudności i lepiej wykorzystać swoje możliwości. Zachęca uczniów do mówienia o ludziach, którzy poradzili sobie z trudnościami lub sam przytacza takie historie. Przypomina uczniom, że mogą prosić o wsparcie w dowolnej chwili. Budowanie odporności staje się podczas takiej lekcji dynamicznym procesem, łączącym wiele strategii, które zostaną wykorzystane przez uczniów w obliczu wyzwań. Kilka pozytywnych ćwiczeń Proponowane poniżej proste ćwiczenia możemy wykorzystać na dowolnej lekcji, na której kształtowane kompetencje odporności mogą mieć wpływ na osiąganie przez uczniów zaplanowanych celów. Ćwiczenie 1. Metafora odporności Można przyjąć tezę, że system pojęciowy, w ramach którego uczeń myśli i działa, jest z natury metaforyczny. Metafora to rozumienie i doświadczenie pewnego rodzaju rzeczy za pośrednictwem innych rzeczy. Proponowane ćwiczenie wykorzystuje model do budowania odporności oraz identyfikuje i łączy zasoby ucznia potrzebne do radzenia sobie z trudnościami. Dzięki niemu uczeń rozpozna swoje mocne strony i zacznie budować kompetencje pozwalające stawić czoło przeciwnościom. Nauczyciel: Wyobraź sobie, że lecisz samolotem, jesteś w połowie drogi, a warunki pogodowe pogarszają się. Zła pogoda to przeciwności losu. Odporność to zdolność do poprowadzenia samolotu mimo niesprzyjających okoliczności. To, czy samolot dotrze do celu, zależy od poziomu odporności, w tym od czynników związanych z tobą (pilotem), drugiego pilota, załogi samolotu oraz załogi naziemnej (rodzice, rodzina, nauczyciele, rówieśnicy). Samoloty różnie zareagują na złe warunki pogodowe. Różni ludzie też postępują inaczej w obliczu przeciwności losu. Spróbuj narysować samolot oraz zapisz pod nim, jakie cechy związane z odpornością powinien mieć pilot, a w dymkach nad nim – jakie komunikaty skieruje do osób, które mogłyby udzielić mu wsparcia. Ćwiczenie 2. Bądź elastyczny jak gumka Samokontrola behawioralna to skuteczna strategia pozwalająca przerwać negatywne, samookreślone myśli, zmienić nastawienie, uczucia i działania. Uczniowie uruchamiają mowę wewnętrzną, zadają pytania i udzielają sobie instrukcji w sytuacjach postrzeganych jako zagrożenie. W ten sposób kształtują umiejętność bycia elastycznym i dobrze przystosowanym do zmian. Nauczyciel: To ćwiczenie pozwoli ci zaobserwować myśli, które wpływają na podejmowane przez ciebie działania. Wykonując je, nauczysz się pozytywnego sposobu myślenia. Zapiszemy słowa klucze, które przywołasz w obliczu pojawiających się trudności. Być odpornym oznacza być rozciągliwym jak gumka. Wsłuchaj się w siebie, czytając przygotowane poniżej zadanie. Zaobserwuj, czy dopingujesz się czy raczej zniechęcasz? Zapisz pojawiające się myśli. Nauczyciel informuje uczniów, że negatywnym myślom można przeciwstawić pozytywne zdania i zapisuje na dużej tablicy pierwsze ich przykłady: 1. Mam otwarty umysł. 2. Mówię sobie: „Zatrzymaj się na chwilę, oddychaj głęboko”. 3. Mogę to zrobić. 4. Zrozumiem i ukończę to zadanie. Nauczyciel dyktuje zadanie z matematyki. Prosi uczniów, aby w trakcie jego rozwiązywania wymyślili strategie lub pozytywne zdania, które pozwolą przerwać negatywne myśli i mimo napotkanych problemów kontynuować działania. Nauczyciel zapisuje strategie lub pozytywne zdania na tablicy. Ćwiczenie 3. Mandala. „Co czuję, kiedy uczę się o…” – odkrywanie emocji przez kolor Celem tego ćwiczenia jest odkrywanie i wyrażanie własnych uczuć w związku z wprowadzeniem nowego trudnego pojęcia na danym przedmiocie. Cztery obszary mogą być powiązane z danymi celami lekcji, umiejętnościami, wiedzą. Uczniowie uczą się, co mogą mówić i robić w obliczu trudności oraz jak powrócić do wykonywania czynności po natrafieniu na przeszkody. Materiały: arkusz mandala, kolorowe kredki Nauczyciel przedstawia arkusz mandali, wyjaśnia, że podzielona ona jest na obszary, tzw. umiejętności szkolne/cele zajęć. Pod koniec spotkania prosi uczniów, aby wybrali jeden z nich i pokolorowali zgodnie z odczuciami. Uczeń wybiera jeden obszar/cel/umiejętności i dopasowuje kolor, który w największym stopniu oddaje związane z nim uczucia. Może np. wybrać kolor żółty, kiedy czuje się szczęśliwy, lub ciemniejszy, kiedy dane pojęcie wzbudza nieprzyjemne emocje. Nauczyciel rozmawia z uczniami na temat wybranych barw, aktywnie słucha i poznaje ich emocje. Nauczyciel rysuje tabelkę i wiąże kolory z odpowiednimi uczuciami, emocjami; może także dołączyć kolumnę, w której zapisze wymyślone przez uczniów strategie radzenia sobie z negatywnymi emocjami. Ćwiczenie 4. Komiks odporności Ćwiczenie ma na celu kształtowanie m.in. odporności w obliczu wyzwań szkolnych. Nauczyciel informuje uczniów, że odporność to klucz do szczęścia i sukcesu. Odporne dzieci prawidłowo reagują na zachowania innych, mają poczucie humoru i potrafią śmiać się z kłopotliwych sytuacji, przemyśleć trudne sytuacje i znaleźć rozwiązanie, wiedzą kim są, mają poczucie, że umieją kontrolować swoje emocje i zachowanie, kiedy przychodzi im się zmierzyć z trudnym zadaniem. Prosi, aby wyobrazili sobie, że posiadają wszystkie wymienione cechy, i wykonali poniższe ćwiczenie. Nauczyciel: Postacie w komiksach często mają nad głową „chmurki”, kiedy myślą, oraz owal, w który wpisane są wypowiedzi. Na środku kartki narysuj chmury, a na jej brzegach – owalne kształty. Na dole opisz wyzwanie/trudności/przeciwności, które dziś Cię spotkały. Pomyśl o nich. Co powiesz sobie w myśli? Zapisz to w chmurkach. Kiedy uczniowie zapiszą swoje myśli w chmurkach, poproś chętnych o ich odczytanie. Kolejnym krokiem będzie wykorzystanie owalnych kształtów, w które wpisane zostaną zdania skierowane do ucznia przez osoby z zewnątrz. Nauczyciel: Teraz pomyśl o słowach, które, wypowiedziane przez inne osoby, pomogą Ci uporać się z trudnościami/wyzwaniem i pójść do przodu. Może to być np. trener, który mówi: „Dasz radę!” lub nauczyciel: „To zadanie można rozwiązać na wiele sposobów, ty znalazłeś jeden z nich”. Nauczyciel prosi uczniów, aby przyjrzeli się swoim pracom i opisali, w jaki sposób świadczą one o ich odporności. Prace uczniów powinny zostać wyeksponowane. Pozwoli to na odwołanie się do zapisów w obliczu pojawiających się trudności szkolnych.