STAN PRAWNY NA 14 CZERWCA 2019 Procedura wydawania orzeczeń o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Część I Opracował: Marcin Majchrzak, prawnik, członek Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 60 ze zm.), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 996 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 września 2017 r. w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1743). • Rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 marca 2017 r. w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół (Dz.U. z 2017 r. poz. 703), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 9 sierpnia 2017 r. w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym (Dz.U. z 2017 r. poz. 1578 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 kwietnia 2013 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania zajęć rewalidacyjno-wychowawczych dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim (Dz.U. z 2013 r. poz. 529), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 17 marca 2017 r. w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli (Dz.U. z 2017 r. poz. 649 ze zm.). Orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych jest jednym z rodzajów orzeczeń wydawanych przez publiczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne. Począwszy od wejścia w życie Ustawy Prawo oświatowe (dalej Prawo oświatowe), orzeczenia te nie mogą być wydawane przez niepubliczne poradnie, natomiast już wydane przez nie orzeczenia zachowały ważność na okres, na jaki zostały wydane. Zasady przejściowe w tym zakresie określone zostały w art. 312 Ustawy Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe. Orzeczenia te odgrywają zasadniczą rolę we wspomaganiu rozwoju dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim. W części pierwszej artykułu omówione zostaną najważniejsze regulacje prawne dotyczące orzeczeń o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych na tle prawa oświatowego, a także zasad organizowania zajęć rewalidacyjno-wychowawczych. Orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych a Prawo oświatowe Artykuł 1 pkt 7 Prawa oświatowego wskazuje, że jednym z celów systemu oświaty jest zapewnienie opieki nad uczniami niepełnosprawnymi przez umożliwienie im realizowania zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i programów nauczania oraz zajęć rewalidacyjnych. Przy czym art. 36 ust. 17 Prawa oświatowego wskazuje, że za spełnianie obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązku szkolnego i obowiązku nauki uznaje się również udział dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu głębokim w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych. Minimalny tygodniowy wymiar godzin zajęć rewalidacyjnych dla uczniów niepełnosprawnych został obecnie określony w Rozporządzeniu w sprawie ramowych planów nauczania dla publicznych szkół. Zasady organizowania zajęć rewalidacyjno-wychowawczych Organizację zajęć rewalidacyjno-wychowawczych powinien określać odpowiednio statut szkoły lub przedszkola, jeżeli szkoła lub przedszkole takie zajęcia prowadzą (art. 98 ust. 1 pkt 6 i art. 102 ust. 1 pkt 9 Prawa oświatowego). Zajęcia rewalidacyjne dla uczniów niepełnosprawnych są uznawane za jedną z podstawowych form działalności dydaktyczno- -wychowawczej szkół i przedszkoli (art. 109 ust. 1 pkt 3 Prawa oświatowego). Na konieczność organizowania zajęć rewalidacyjnych wskazuje również art. 127 ust. 4 Prawa oświatowego, zgodnie z którym w zależności od rodzaju niepełnosprawności, w tym stopnia niepełnosprawności intelektualnej, dzieciom i młodzieży o specjalnych potrzebach edukacyjnych organizuje się kształcenie i wychowanie, które (stosownie do potrzeb) umożliwia naukę w dostępnym dla nich zakresie, ale też usprawnianie zaburzonych funkcji, rewalidację i resocjalizację oraz zapewnia specjalistyczną pomoc bądź opiekę. Do zasad organizowania zajęć rewalidacyjnych odnosi się również Rozporządzenie w sprawie warunków organizowania kształcenia, wychowania i opieki dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i zagrożonych niedostosowaniem społecznym. Wskazuje ono na konieczność zapewnienia przez przedszkola, oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych, inne formy wychowania przedszkolnego, szkoły, placówki, oddziały i ośrodki rewalidacyjno-wychowawcze innych zajęć odpowiednich ze względu na indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne uczniów, w szczególności zajęcia rewalidacyjne, resocjalizacyjne i socjoterapeutyczne. Rozporządzenie to przesądza również, że w treści IPET-ów należy określić zajęcia rewalidacyjne, resocjalizacyjne i socjoterapeutyczne oraz inne zajęcia odpowiednie ze względu na indywidualne potrzeby rozwojowe i edukacyjne oraz możliwości psychofizyczne ucznia. W ramach zajęć rewalidacyjnych w programie należy uwzględnić w szczególności rozwijanie umiejętności komunikacyjnych przez: • naukę orientacji przestrzennej i poruszania się oraz naukę systemu Braille’a lub innych alternatywnych metod komunikacji – w przypadku ucznia niewidomego, • naukę języka migowego lub innych sposobów komunikowania się, w szczególności wspomagających i alternatywnych metod komunikacji (AAC) – w przypadku ucznia niepełnosprawnego z zaburzeniami mowy lub jej brakiem, • zajęcia rozwijające umiejętności społeczne, w tym umiejętności komunikacyjne – w przypadku ucznia z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera. Szczególnie istotne z punktu widzenia organizowania zajęć rewalidacyjno-wychowawczych jest jednak Rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania zajęć rewalidacyjno-wychowawczych dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim. Rozporządzenie to wskazuje, że zajęcia rewalidacyjno-wychowawcze organizuje się dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim, posiadających orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych wydane przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych, w tym publicznych poradniach specjalistycznych, zgodnie z przepisami w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno- -pedagogicznych. Zajęcia te powinny być organizowane od początku roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym ich uczestnicy kończą 3 lata, do końca roku szkolnego w roku kalendarzowym, w którym kończą 25 lat. Rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania zajęć rewalidacyjno- -wychowawczych dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim wskazuje, że celem zajęć powinno być wspomaganie rozwoju dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim, rozwijanie zainteresowania otoczeniem oraz rozwijanie samodzielności funkcjonowania w codziennym życiu, stosownie do ich możliwości psychofizycznych oraz indywidualnych potrzeb rozwojowych. Zajęcia powinny być prowadzone przez nauczycieli posiadających odpowiednie do tego kwalifikacje, natomiast opiekę niezbędną w czasie prowadzenia zajęć powinna sprawować pomoc nauczyciela – z wyjątkiem zajęć prowadzonych w domu rodzinnym. W takim przypadku opiekę zapewniają rodzice (bądź prawni opiekunowie). Szczegóły dotyczące organizacji zajęć Przepisy Rozporządzenia w sprawie warunków i sposobu organizowania zajęć rewalidacyjno--wychowawczych dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim wskazują, że zajęcia te powinny obejmować w szczególności: • naukę nawiązywania kontaktów w sposób odpowiedni do potrzeb i możliwości uczestnika zajęć, • kształtowanie sposobu komunikowania się z otoczeniem na poziomie odpowiadającym indywidualnym możliwościom uczestnika zajęć, • usprawnianie ruchowe i psychoruchowe w zakresie dużej i małej motoryki, wyrabianie orientacji w schemacie własnego ciała i orientacji przestrzennej, • wdrażanie do osiągania optymalnego poziomu samodzielności w podstawowych sferach życia, • rozwijanie zainteresowania otoczeniem, wielozmysłowe poznawanie otoczenia, naukę rozumienia zachodzących w nim zjawisk, kształtowanie umiejętności funkcjonowania w otoczeniu, • kształtowanie umiejętności współżycia w grupie, • naukę celowego działania dostosowanego do wieku, możliwości i zainteresowań uczestnika zajęć oraz przejawianej przez niego aktywności. Zajęcia powinny być prowadzone w formie zajęć indywidualnych lub zajęć zespołowych, organizowanych we współpracy z rodzicami (prawnymi opiekunami). Zajęcia zespołowe mogą być prowadzone w zespołach liczących od dwojga do czworga uczestników zajęć. Zajęcia powinny trwać 60 minut, natomiast minimalny wymiar zajęć powinien wynosić: • 20 godzin tygodniowo, nie więcej niż 6 godzin dziennie – w przypadku zajęć zespołowych, • 10 godzin tygodniowo, nie więcej niż 4 godziny dziennie – w przypadku zajęć indywidualnych. Dzienny czas trwania zajęć powinien ustalić dyrektor jednostki systemu oświaty organizującej zajęcia, we współpracy z rodzicami (prawnymi opiekunami), uwzględniając indywidualne potrzeby i możliwości psychofizyczne uczestnika zajęć. Należy w tym miejscu wskazać, że Rozporządzenie w sprawie szczegółowej organizacji publicznych szkół i publicznych przedszkoli w § 9 ust. 2 odrębnie wskazuje czas trwania zajęć rewalidacyjnych w przedszkolu. Zgodnie z tym przepisem czas prowadzonych w przedszkolu zajęć powinien być dostosowany do możliwości rozwojowych dzieci, z tym że czas prowadzonych w przedszkolu zajęć rewalidacyjnych powinien wynosić: • z dziećmi w wieku 3–4 lat – ok. 15 minut, • z dziećmi w wieku 5–6 lat – ok. 30 minut. Indywidualny program Rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania zajęć rewalidacyjno- -wychowawczych dla dzieci i młodzieży z upośledzeniem umysłowym w stopniu głębokim wymaga, by dla każdego uczestnika zajęć opracowany został indywidualny program zajęć, zawierający w szczególności: • cele realizowanych zajęć, • metody i formy pracy z uczestnikiem zajęć, • zakres współpracy z rodzicami (opiekunami prawnymi) uczestnika zajęć. Program ten powinien zostać opracowany przez nauczycieli prowadzących zajęcia, we współpracy z psychologiem oraz, w zależności od potrzeb, z innymi specjalistami pracującymi z dziećmi i młodzieżą, na podstawie diagnozy oraz zaleceń zawartych w orzeczeniu o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych oraz obserwacji funkcjonowania uczestnika zajęć. Dokumentacja uczestnika zajęć rewalidacyjno-wychowawczych powinna obejmować: • orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych, • dziennik zajęć rewalidacyjno-wychowawczych dla każdego zespołu lub dziennik indywidualnych zajęć rewalidacyjno-wychowawczych dla każdego uczestnika zajęć, prowadzone zgodnie z przepisami w sprawie sposobu prowadzenia przez publiczne przedszkola, szkoły i placówki dokumentacji przebiegu nauczania, działalności wychowawczej i opiekuńczej oraz rodzajów tej dokumentacji, • zeszyt obserwacji prowadzony odrębnie dla każdego uczestnika zajęć przez nauczycieli prowadzących z nim zajęcia. Zeszyt obserwacji powinien zawierać informacje dotyczące: • zmian w zakresie dużej motoryki (postawa, lokomocja, koordynacja ruchów), • zmian w zakresie małej motoryki (koordynacja ruchów rąk, koordynacja wzrokowo- -ruchowa, manipulacja), • podejmowania aktywności własnej (niekierowanej), • koncentracji uwagi podczas aktywności spontanicznej (w zabawie, podczas wykonywania zadania), w tym czasu tej koncentracji, • współdziałania w różnych sytuacjach, w tym czasu tego współdziałania, • opanowywania nowych umiejętności (tempo, trwałość, stopień trudności), • dominującego nastroju i emocji, • gotowości do kontaktów (rodzaje i kierunek kontaktów), • umiejętności w zakresie samoobsługi, • udziału w czynnościach porządkowych, • zachowań trudnych (opis zachowań trudnych i sytuacji, w których występują te zachowania, reakcje nauczyciela na zachowania trudne, zmiany w zachowaniu), • sposobów komunikowania się, • innych istotnych zachowań. Na podstawie powyższej dokumentacji zajęć oraz na podstawie indywidualnego programu zajęć nauczyciele prowadzący zajęcia powinni dokonywać, nie rzadziej niż dwa razy w roku szkolnym, okresowej oceny funkcjonowania uczestnika zajęć oraz w razie potrzeby – powinni dokonać modyfikacji indywidualnego programu zajęć. Podstawowe regulacje prawne dotyczące wydawania orzeczeń o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych określone zostały w: • art. 127 ust. 10 Prawa oświatowego, który zawiera upoważnienie dla zespołów orzekających, działających w publicznych poradniach, • art. 127 ust. 18 Prawa oświatowego, który zawiera upoważnienie do wydania obecnie obowiązującego Rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno- -pedagogicznych, • Rozporządzeniu w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno-pedagogicznych wydanym na podstawie art. 127 ust. 18 Prawa oświatowego. Określenie właściwości poradni Zgodnie z określoną w przepisach Rozporządzenia w sprawie orzeczeń i opinii wydawanych przez zespoły orzekające działające w publicznych poradniach psychologiczno- -pedagogicznych ogólną właściwością poradni działające w nich zespoły orzekające są upoważnione do wydawania orzeczeń dla dzieci i uczniów uczęszczających do przedszkoli, szkół i ośrodków, mających siedzibę na terenie działania danej poradni. Natomiast w przypadku dzieci, które jeszcze nie są objęte zajęciami rewalidacyjno-wychowawczymi, orzeczenia o potrzebie zajęć rewalidacyjno-wychowawczych wydają zespoły działające w poradniach właściwych ze względu na miejsce zamieszkania tych dzieci. Również w przypadku dzieci i młodzieży nieuczęszczających do przedszkola, szkoły lub ośrodka orzeczenia wydają zespoły działające w poradniach właściwych ze względu na miejsce zamieszkania dziecka. W przypadku dzieci niesłyszących, słabosłyszących, niewidomych, słabowidzących i z autyzmem, w tym z zespołem Aspergera, orzeczenia są wydawane przez zespoły działające w poradniach wskazanych przez kuratora oświaty, za zgodą organów prowadzących te poradnie. W drugiej części artykułu omówione zostaną regulacje prawne dotyczące trybu przygotowania i złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o potrzebie zajęć rewalidacyjno- -wychowawczych.