Wieloprofilowe usprawnianie podopiecznych z mózgowym porażeniem dziecięcym. Metody terapeutyczne (część II) Opracowała: Ilona Michałowska-Olechnowicz, terapeuta zajęciowy m.in. w domu pomocy społecznej, certyfikowany terapeuta metody Snoezelen I stopnia, pedagog Metoda Vojty Metoda usprawniania, opracowana w latach 50. XX w. przez czeskiego neurologa Vaclava Vojtę, polega na wyzwoleniu odruchu obrotu oraz pełzania za pośrednictwem stymulacji określonych punktów ciała. Punkty te nazwano „strefami wyzwalania”, a działanie na którąkolwiek z nich wywołuje zawsze identyczną odpowiedź ruchową. Metoda Vojty bazuje na pobudzaniu przez stymulację pól koordynacyjnych w ośrodkowym układzie nerwowym. Usprawnianie wymaga ułożenia podopiecznego w tzw. pozycji aktywizującej, co z kolei ułatwia osiągnięcie podczas stymulacji odpowiednich stref określonych reakcji odruchowych. Najczęściej stosowanym bodźcem, powodującym wyzwolenie określonej reakcji, jest ucisk. Ucisk wywiera się kciukiem, dwoma palcami lub brzegiem dłoni. Podczas stymulacji do ośrodkowego układu nerwowego docierają liczne informacje z receptorów mięśni i stawów, co pozwala na budowanie właściwego schematu ciała. Terapia metodą Vojty może być rozpoczynana bardzo wcześnie, a jej cel to normalizacja połączeń w drogach nerwowych, a tym samym poprawa motoryki. Jednocześnie jest to jedyna metoda niewymagająca od podopiecznego świadomej aktywności ruchowej. Dodatkowo, poprzez kompleksowe oddziaływanie na cały organizm, metoda ta wspomaga m.in. połykanie, sprawność języka i rozwój mowy, poprawia funkcje wegetatywne. Najlepsze efekty terapeutyczne osiąga się, stosując stymulację trzy lub cztery razy dziennie. W zależności od wieku i potrzeb osoby z MPD ćwiczenia mogą trwać od 20 do 30 minut. Stymulacja nie może być bolesna, ponieważ ból ogranicza uwolnienie prawidłowych reakcji odruchowych. Terapia wpływa nie tylko na układ motoryczny, ale także na układ oddechowy, krążenia i funkcje zwieraczy. Metoda Domana Metoda ta powstała w latach 50. XX w. Opiera się na założeniu, że mózg rozwija się wtedy, gdy jest aktywny. Podczas stymulacji sfer sensorycznych (wzrok, słuch, czucie) aktywność mózgu wzrasta. Oddziaływanie na pacjenta, w ramach technik uwzględnionych w metodzie, stwarza warunki umożliwiające optymalny rozwój sfery motorycznej, decydującej o jakości ruchu, mowy oraz czynności manualnych. Terapia metodą Domana umożliwia rozwój ruchowy, fizyczny, intelektualny, uczuciowy oraz społeczny, przygotowując dziecko do samodzielnego funkcjonowania. W celu realizacji założeń powstały rozmaite ćwiczenia i programy. Ćwiczenia można stosować pojedynczo, jednak dla zwiększenia efektu terapeutycznego łączy się je w kompleksowe programy. Zaliczyć do nich można programy: • podłogi, • motoryczny, • oddechowy, • równowagi, • odżywiania, • stymulujące wzrok, słuch i mowę. Diagnostykę przeprowadza się na podstawie specjalnie skonstruowanego na potrzeby terapii profilu rozwojowego, w którym najistotniejsze dla człowieka funkcje, będące składowymi sfery motorycznej i sensorycznej, porównuje się z rozwojem wzorcowym. Na podstawie diagnozy ustala się program terapeutyczny. Metoda opiera się na trzech zasadach: intensywności, częstotliwości oraz czasu trwania ćwiczeń. Wyeliminowanie któregoś elementu zmniejszy efektywność terapii. Metoda, ze względu na potrzebę dużego poświęcenia opiekunów, jak również konieczność zaangażowania wielu specjalistów, nie ma wielu zwolenników. Jednak istnieją placówki, które wykorzystują elementy tej metody. Dla osób poruszających się na wózku inwalidzkim zaletą tej terapii jest spędzanie dużej ilości czasu poza nim i uczestniczenie w licznych czynnościach, dzięki czemu rehabilitacja staje się częścią życia. Metoda integracji sensorycznej Integracja sensoryczna to proces przetwarzania odbieranych przez zmysły informacji płynących z naszego ciała oraz z otoczenia w celu wykorzystania ich w codziennym życiu. Nasze zmysły dostarczają informacji o fizycznej kondycji naszego ciała i otoczenia, w którym przebywamy. Dane te pochodzą z receptorów wzrokowych, słuchowych, przedsionkowych, dotykowych, proprioceptywnych, węchowych i smakowych. Mózg jest przekaźnikiem tych wiadomości, lokalizuje je, rozpoznaje, segreguje i integruje. Jeśli nie potrafi odebrać sygnału albo niewłaściwie go zinterpretuje, wówczas człowiek nie potrafi właściwie zadziałać w określonej sytuacji. Twórczynią teorii integracji sensorycznej jest Anna Jean Ayres. Swoją teorię oparła o wiedzę z neurobiologii, psychologii, pedagogiki i terapii zajęciowej. Na podstawie wyników wieloletnich badań wykazała, że większość zaburzeń ruchowych, zachowania, mowy oraz trudności w uczeniu się są wynikiem nieprawidłowego dopływu czy przetwarzania odbieranych przez organizm wrażeń zmysłowych. Przy niedoborze, nadmiarze lub braku dopływu bodźców tworzenie się prawidłowej integracji zmysłowej jest niemożliwe, a rozwój właściwych odpowiedzi ruchowych i zachowań – zaburzony. Oceny zaburzeń integracji sensorycznej dokonuje się na podstawie opracowanych przez Ayres specjalnych testów SI, próby obserwacji klinicznej oraz wywiadu z opiekunami. W zależności od stwierdzonych nieprawidłowości ustala się program leczenia usprawniającego, w którym uwzględnia się: • stymulację układu dotykowego, • stymulację proprioceptywną, • stymulację układu przedsionkowego, • hamowanie przetrwałych odruchów, • normalizację napięcia mięśni, • koordynację wzrokowo-ruchową, • koordynację czynności ruchowych obu stron ciała, które są podstawą dla wykształcenia się dominacji stron. Terapia w metodzie integracji sensorycznej ma postać naukowej zabawy. Gdy postronnemu obserwatorowi wydaje się, że dziecko tylko bawi się na ruchomej platformie, huśta na trapezie czy kręci na obrotowym talerzu, to w rzeczywistości mózg zaangażowany jest w organizowanie wrażeń płynących ze wszystkich receptorów ciała oraz uczy się powoli reagować poprawnie na te wrażenia i celowo je wykorzystywać. Podczas terapii podopiecznych z MPD nie uczy się konkretnych umiejętności, lecz poprawiając integrację sensoryczną, wzmacnia procesy nerwowe, leżące u podstaw tych umiejętności. Pojawiają się one w sposób naturalny jako konsekwencja poprawy funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego. Terapeuta nie tyle kieruje zachowaniem podopiecznego, ile stawia takie wymagania, by był on w stanie odpowiadać na nie coraz bardziej złożonymi reakcjami adaptacyjnymi. Atmosfera podczas terapii sprzyja zaangażowaniu oraz osiąganiu większych i szybszych postępów w rozwoju. Zajęcia odbywają się do trzech razy w tygodniu, w zależności od potrzeb, i trwają od 45 do 60 minut. Prowadzone są przez wykwalifikowanego terapeutę integracji sensorycznej. Podczas specjalnie dobranych zabaw ruchowych, odbywających się z wykorzystaniem wielu atrakcyjnych przyrządów i pomocy dydaktycznych, podopieczny w naturalny sposób wyrównuje deficyty w obrębie poszczególnych narządów zmysłów. Sama zaś poprawa procesów integracji sensorycznej uwidacznia się w sferze motorycznej, językowej oraz emocjonalno-społecznej. Podopieczny nabywa więc kompetencji do lepszego radzenia sobie w życiu codziennym. Metoda ruchu rozwijającego według Weroniki Sherborne Kolejną metodą, bardzo często stosowaną u podopiecznych z MPD, jest metoda ruchu rozwijającego, opracowana w latach 60. XX w. Cel tej metody to wspomaganie prawidłowego rozwoju podopiecznego, korekcja jego zaburzeń oraz rozwijanie poczucia jego wartości i bezpieczeństwa, odpowiedzialności i umiejętności nawiązywania kontaktów z innymi ludźmi. Normalna aktywność człowieka jest uwarunkowana świadomością własnego ciała, a także poczuciem tożsamości. Człowiek musi zatem odczuwać i znać własne ciało. W metodzie tej wyróżnia się pięć kategorii ruchu: • prowadzący do poznania własnego ciała, • kształtujący związek jednostki z otoczeniem, • wiodący do wytworzenia się związku z drugim człowiekiem, • prowadzący do współdziałania w grupie, • kreatywny. Zajęcia odbywają się indywidualnie lub grupowo i trwają ok. 30 minut. Stosowanie tej metody w pracy z osobami z MPD, często zmodyfikowanej z uwagi na uszkodzony narząd ruchu, przynosi wiele korzyści. Przyczynia się do rozwoju poznawczego i emocjonalno- -społecznego. Pobudza swobodę zachowań, przynosi radość działania w grupie i kontaktu z innymi ludźmi, stwarza poczucie bezpieczeństwa i pewności siebie, daje poczucie partnerstwa i harmonii z innymi oraz możliwość ujścia nagromadzonej energii, a także zaspokaja wiele potrzeb psychicznych. Bibliografia: • M. Borkowska, ABC rehabilitacji dzieci. Mózgowe porażenie dziecięce, t. 2, Warszawa 1989. • L. Klimont, Założenia terapii neurorozwojowej NDT-Bobath w mózgowym porażeniu dziecięcym. „Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja” 2001, nr 4, s. 527–530. • E. Mazanek, Mózgowe porażenie dziecięce. Problemy psychologiczno-pedagogiczne, Warszawa 2003. • R. Michałowicz, Mózgowe porażenie dziecięce, Warszawa 1986. • S. Siwek, Mózgowe porażenie dziecięce, w: Neuropsychologia kliniczna dziecka, red. A.R. Borkowska, Ł. Domańska, Warszawa 2007. • W. Szulc, Muzykoterapia jako przedmiot badań i edukacji, Lublin 2005.