Pomiędzy empatią a aleksytymią

Opracowała: Izabela Czaja-Antoszek, psycholog dziecięcy, pedagog, arteterapeuta, animator dramy i technik teatralnych, instruktor metod rozwoju ruchowego dziecka, prowadzi autorskie zajęcia twórcze i ogólnorozwojowe oraz warsztaty z umiejętności wychowawczych, a także Pracownię Psychologiczną Razem, założycielka grupy edukacyjnej Ideownia oraz stowarzyszenia psychologów i pedagogów Eksperto Centrum Specjalistów Rozwoju

Współcześnie dużo się mówi o rozwoju emocjonalnym dzieci. Wielu rodziców jest wrażliwych na potrzeby dziecka, jego zdanie. W ramach zajęć dodatkowych można rozwijać swoje kompetencje emocjonalne i społeczne. Rozwój emocjonalny ma coraz większe znaczenie dla poprawy jakości życia. Kiedy on się zaczyna? Czy jego część w postaci empatii jest nam w życiu niezbędna? Co się dzieje, gdy empatii nie ma? W jaki sposób nauczyciel przedszkolny może ją rozwijać?

Empatia – co to takiego?

Empatia wyrasta ze świadomości, że im bardziej jesteśmy otwarci na własne emocje, tym lepiej odczytujemy emocje innych. Empatia to zdolność utożsamiania się z innymi osobami i przeżywania ich uczuć. Osoby, u których nie rozwinęła się wspomniana umiejętność, to aleksytymicy. Aleksytymik to ktoś, kto nie zdaje sobie sprawy z uczuć innych, ponieważ nie zna swoich emocji. Nie mając pojęcia, co sam czuje, jest zupełnie zdezorientowany, kiedy musi określić, jakie uczucia przeżywają osoby w jego otoczeniu. Spójny z rozwojem empatii jest rozwój intuicji. Przywołane umiejętności wchodzą w skład inteligencji emocjonalnej. Empatia, jako kompetencja społeczna, jest przydatna w wielu dziedzinach życia – od pracy zawodowej poczynając, przez codzienne funkcjonowanie i nawiązywanie relacji zarówno z bliskimi, jak i dalszymi osobami.

W relacjach z innymi ludźmi nurtującym nas emocjom stosunkowo rzadko dajemy wyraz słowny, znacznie częściej emocje wyrażamy w sposób niewerbalny – przez ton głosu, minę, postawę ciała, gest, intonację itp. Umiejętność odczytywania tych niewerbalnych komunikatów jest kluczem do wyczucia emocji. Im lepiej nam to wychodzi, tym bardziej mamy rozwiniętą wrażliwość i empatię. Empatia pomaga nam w wielu obszarach funkcjonowania społecznego – pozwala na lepsze dostosowanie się emocjonalne do innych, gwarantuje większą popularność międzyludzką, otwiera nas na kontakt z innymi ludźmi, rozwija naszą wrażliwość uczuciową, pomaga w nawiązywaniu i podtrzymywaniu relacji przyjacielskich i miłosnych.

Jak rozwija się empatia?

Początków empatii możemy szukać już we wczesnym dzieciństwie. Jedną z pierwszych reakcji małego dziecka na innego płaczącego malucha jest również płacz. Dzieci dostrajają się do siebie emocjonalnie. Psycholodzy twierdzą, że pierwszy zwiastun empatii to przygnębienie, które czuje dziecko, gdy inne w jego otoczeniu zaczyna płakać. Współczucie i smutek w tej sytuacji pojawiają się pierwsze, zanim jeszcze dziecko poczuje, że jest istotą odrębną od innych. Już w kilka miesięcy po narodzeniu dzieci są w stanie reagować niepokojem i napięciem, gdy wokół nich znajdują się zdenerwowane osoby. Psycholodzy zajmujący się rozwojem najmłodszych opisują nawet takie przypadki, że roczne dziecko jest w stanie włożyć sobie palce do buzi, żeby sprawdzić, czy nic mu się nie stało, gdy zobaczy, że inne dziecko obok niego skaleczy sobie palec. Określane jest to jako mimikra motoryczna,