STAN PRAWNY NA 18 PAŹDZIERNIKA 2019 Statut żłobka niepublicznego Opracował: Marcin Majchrzak, prawnik, członek Okręgowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, świadczy pomoc prawną w ramach własnej kancelarii, autor licznych opracowań i artykułów z zakresu tematyki kadrowo--płacowej, prawa związkowego oraz prawa oświatowego Podstawa prawna:  Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 409 ze zm.),  Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145),  Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 682 ze zm.),  Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1040 ze zm.),  Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1148 ze zm.),  Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 lipca 2014 r. w sprawie wymagań lokalowych i sanitarnych, jakie musi spełniać lokal, w którym ma być prowadzony żłobek lub klub dziecięcy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 72),  Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2027). Statut jest dokumentem-filarem stanowiącym podstawę funkcjonowania żłobka, które bez niego jest niezgodne z prawem. Chociaż przepisy pozostawiają prowadzącym placówkę pewną swobodę przy ustalaniu treści statutu, to jednak należy pamiętać o tym, że regulacje statutowe powinny precyzować kilka wyraźnie wskazanych w przepisach zagadnień, bez których dokument nie będzie kompletny. Ma to znaczenie również w kontekście zmian w prawie, jakie miały miejsce na początku 2018 r., wpływających na kształt żłobkowych statutów. Podstawa prawna tworzenia statutu Zgodnie z art. 11 ust. 1 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 żłobki działają na podstawie statutu. Przepis ten w sposób jednoznaczny wskazuje na rolę, jaką odgrywa statut w funkcjonowaniu żłobków – jest to podstawowy dokument wewnętrzny regulujący sposób organizacji placówki. Statut, oprócz konieczności określenia szeregu kwestii wskazanych w art. 11 ust. 2 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3, nie może zawierać regulacji, które byłyby sprzeczne z innymi przepisami prawa powszechnie obowiązującego, w tym zwłaszcza:  pozostałą częścią Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3,  Ustawą Kodeks cywilny,  Ustawą Kodeks rodzinny i opiekuńczy,  Ustawą Kodeks pracy,  Rozporządzeniem MPiPS w sprawie wymagań lokalowych i sanitarnych, jakie musi spełniać lokal, w którym ma być prowadzony żłobek lub klub dziecięcy. Jednocześnie, tworząc poszczególne zapisy statutu, należy wystrzegać się przywoływania wprost poszczególnych przepisów prawa powszechnie obowiązującego – nie wpłynie to w żaden sposób na ich obowiązywanie (tak czy inaczej przepisy te funkcjonować będą w poszczególnych ustawach czy rozporządzeniach), a ewentualna zmiana brzmienia przepisów spowoduje, że konieczne stanie się dodatkowo dokonanie nowelizacji treści samego statutu – inaczej jego zapisy będą sprzeczne z zapisami wspominanego prawa. Podmiot obowiązany do ustalenia statutu Zgodnie z art. 11 ust. 2 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 to na podmiocie, który utworzył żłobek, ciąży obowiązek ustalenia statutu. Na podstawie art. 8 ust. 1 ww. Ustawy żłobki mogą być tworzone i prowadzone m.in. przez osoby fizyczne, a także osoby prawne i jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej. W żadnym wypadku podmiotu zobowiązanego do ustalenia statutu nie należy utożsamiać z dyrektorem danego żłobka, chociaż może zdarzyć się, że osoba fizyczna, która utworzyła dany żłobek, pełni w nim jednocześnie funkcję dyrektora. Formalnie statut musi ustalić jednak dla żłobka podmiot, który postanowił o jego utworzeniu. Nie oznacza to, że przy tworzeniu projektu statutu podmiot ten nie może korzystać z pomocy innych osób, np. pracowników żłobka czy ekspertów zewnętrznych, którzy pomogą przy ustaleniu optymalnych dla danego żłobka zapisów. Również wprowadzanie zmian do statutu żłobka powinno odbywać się w sposób analogiczny, tzn. zmian tych nie będzie mógł wprowadzić dyrektor żłobka, lecz jedynie podmiot, który utworzył żłobek. Obowiązkowa treść statutu od 1 stycznia 2018 r. 1 stycznia 2018 r. zmianie uległo brzmienie m.in. art. 11 ust. 2 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 określającego minimalne wymagania w zakresie zagadnień, które powinny być uregulowane w statucie żłobka. Statut żłobka powinien zatem określać w szczególności:  nazwę i miejsce jego prowadzenia,  cele i zadania oraz sposób ich realizacji, z uwzględnieniem wspomagania indywidualnego rozwoju dziecka oraz wspomagania rodziny w wychowaniu dziecka, a w przypadku dzieci niepełnosprawnych – ze szczególnym uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności,  warunki przyjmowania dzieci, z uwzględnieniem preferencji dla rodzin wielodzietnych i dzieci niepełnosprawnych,  warunki przyjmowania dzieci w przypadku, o którym mowa w art. 18b,  zasady ustalania opłat za pobyt i wyżywienie w przypadku nieobecności dziecka w żłobku,  zasady udziału rodziców w zajęciach prowadzonych w żłobku. Nazwa i miejsce prowadzenia żłobka Minimum ustawowe, które powinien określić statut żłobka w zakresie danych teleadresowych, to określenie nazwy i miejsca prowadzenia żłobka. Nazwa żłobka może być w tym zakresie w zasadzie dowolna (pomijając jej ewentualną skuteczność marketingową), przy czym powinna wskazywać, że jest to placówka niepubliczna. Natomiast wskazane w statucie miejsce prowadzenia żłobka powinno być tożsame z tym wskazanym w rejestrze żłobków i klubów dziecięcych. W przypadku istnienia filii żłobka statut powinien wskazywać również adresy filii. W praktyce statuty mogą w tej części wskazywać dodatkowo:  dane organu prowadzącego (nazwę lub imię i nazwisko oraz siedzibę lub adres podmiotu prowadzącego żłobek),  dane organu sprawującego nadzór nad żłobkiem, w tym dane organu sprawującego nadzór sanitarno-epidemiologiczny,  dane dotyczące używanej w żłobku pieczęci,  numer konta bankowego,  numery telefonów,  informację dotyczącą liczby miejsc w żłobku. Cele i zadania żłobka oraz sposób ich realizacji Podstawowe zadania żłobka zostały określone w art. 10 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3. Należą do nich:  zapewnienie dziecku opieki w warunkach bytowych zbliżonych do warunków domowych,  zagwarantowanie dziecku właściwej opieki pielęgnacyjnej oraz edukacyjnej przez prowadzenie zajęć zabawowych z elementami edukacji, z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb dziecka,  prowadzenie zajęć opiekuńczo-wychowawczych i edukacyjnych uwzględniających rozwój psychomotoryczny dziecka, właściwych do wieku dziecka. Wykonywanie powyższych zadań przesądza o tym, że dana jednostka posiada status żłobka – zgodnie z art. 8 ust. 3 Ustawy żłobkiem jest każda jednostka organizacyjna, która niezależnie od jej nazwy wykonuje ww. zadania. W pozostałym zakresie wykonywane przez żłobek zadania mogą być w zasadzie dowolne, zakładając oczywiście, że będą one zgodne z celem funkcjonowania żłobka, a więc koniecznością prowadzenia działalności opiekuńczo- -wychowawczej dla dzieci w wieku od 20. tygodnia życia do lat 3. Zadania te nie mogą być sprzeczne z przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Wśród przykładowych zadań statutowych żłobka można wskazać:  kształtowanie prawidłowej postawy społecznej,  przyzwyczajanie do obowiązujących zasad współżycia społecznego,  dbanie o bezpieczeństwo dzieci,  zapewnienie dzieciom prawidłowego wyżywienia. Znajdujące się w statucie sposoby realizacji zadań i celów żłobka koncentrują się zwykle wokół:  zapewnienia właściwych warunków lokalowych oraz wyposażenia dostosowanego do wieku i potrzeb rozwojowych dzieci,  organizowania i prowadzenia ćwiczeń i zajęć ruchowych, tematycznych, dydaktycznych, umuzykalniających, stymulujących indywidualny rozwój dziecka, jego zdolności i zainteresowania,  organizowania współpracy ze specjalistami, zwłaszcza w przypadku indywidualnych potrzeb dziecka niepełnosprawnego (z uwzględnieniem rodzaju niepełnosprawności),  ustalenia w sposób wydajny rozkładu dnia, również w zakresie godzin przyprowadzania i odbierania dziecka, godzin posiłków czy godzin odpoczynku,  zapewnienia dzieciom pobytu na świeżym powietrzu,  prowadzenia obserwacji rozwoju dzieci i przekazywania rodzicom oraz opiekunom prawnym spostrzeżeń mających znaczenie dla ukierunkowania pracy z dzieckiem. Warunki przyjmowania dzieci Ponieważ Ustawa o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 nie ustala podmiotom prowadzącym żłobki w zasadzie żadnych wymogów prawnych odnośnie sposobu organizowania naboru do żłobka, jedynym wymogiem, o którym podmioty prowadzące żłobek muszą pamiętać, jest konieczność uwzględnienia w procedurze rekrutacyjnej preferencji dla rodzin wielodzietnych i dzieci niepełnosprawnych. Ustawa o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 nie zawiera własnej definicji „rodziny wielodzietnej”. Co do zasady jednak za rodzinę taką uznaje się rodzinę wychowującą troje i więcej dzieci (do ukończenia przez nie 18. roku życia) – definicja taka znajduje się chociażby w art. 4 pkt 42 Ustawy Prawo oświatowe. Dokumentem potwierdzającym niepełnosprawność dziecka jest orzeczenie o niepełnosprawności osób, które nie ukończyły 16. roku życia, wydane przez powiatowy zespół ds. orzekania o niepełnosprawności. Podstawę prawną wydania takiego orzeczenia stanowi Rozporządzenie w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności. Oczywiście statut żłobka może przewidywać wprowadzenie preferencji również dla innych grup dzieci, np. dla:  dzieci, których oboje rodzice pracują lub pobierają naukę w szkole,  dzieci, których rodzic posiada określony stopień niepełnosprawności,  dzieci posiadających rodzeństwo korzystające z usług żłobka. W pozostałym zakresie ta część statutu zawiera zwyczajowo:  zasady ogłaszania rekrutacji,  sposób rozstrzygania o przyjęciu w przypadku, gdy w rekrutacji bierze udział liczba dzieci większa niż liczba wolnych miejsc w żłobku,  czas przeprowadzania rekrutacji,  zasady działania komisji rekrutacyjnej,  postępowanie z dziećmi nieprzyjętymi z powodu braku miejsca,  zasady zawierania umów z rodzicami dzieci przyjętych,  zasady skreślania dzieci z listy uczęszczających. Żłobki mogą posługiwać się w swojej pracy różnorakimi wzorami dokumentów, w tym np. wzorami wniosków o przyjęcie. Należy w związku z tym bezwzględnie przestrzegać zapisu art. 3a Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 wskazującego zakres danych dzieci i rodziców, które żłobek powinien zgodnie z przepisami przetwarzać w celu przeprowadzenia rekrutacji. Według tego przepisu rodzic ubiegający się o objęcie dziecka opieką w żłobku lub klubie dziecięcym albo przez dziennego opiekuna przedstawia, w formie oświadczenia lub zaświadczenia, następujące dane:  imię, nazwisko, datę urodzenia oraz numer PESEL dziecka,  informację, czy dziecko legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, a jeżeli tak, to jakim,  imiona, nazwiska oraz numery PESEL rodziców, a w przypadku gdy nie nadano numeru PESEL – daty urodzenia,  informacje o rodzeństwie dziecka dotyczące liczby i wieku rodzeństwa,  adres miejsca zamieszkania rodziców i dziecka,  adres poczty elektronicznej i numer telefonu rodziców – o ile je posiadają,  miejsce pracy rodziców lub miejsce pobierania nauki w szkole lub szkole wyższej przez rodziców – o ile pracują lub pobierają naukę,  dane o stanie zdrowia, stosowanej diecie i rozwoju psychofizycznym dziecka,  dane o wysokości dochodów rodziców – w przypadku ubiegania się przez rodziców o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłat, jeżeli zwolnienie to jest uzależnione od wysokości dochodów. Podmiot prowadzący żłobek może przetwarzać powyższe dane wyłącznie w związku z rekrutacją oraz w zakresie i w celu zapewnienia dziecku prawidłowej opieki. Warto w tym miejscu wskazać na niedawny Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 września 2019 r., II SA/Ol 493/19. Dotyczył on co prawda publicznego żłobka, ale jego treść może znaleźć zastosowanie również w przypadku żłobków niepublicznych. Badana przez sąd sprawa dotyczyła ustanowienia w statucie żłobka, jako jednego z kryteriów przyjęcia do żłobka, złożenia przez rodziców oświadczenia potwierdzającego, że dziecko zostało poddane obowiązkowym szczepieniom ochronnym (lub jest zwolnione z tego obowiązku z przyczyn medycznych). Wojewoda zaskarżył ww. rozwiązanie stwierdzając, że wprawdzie Ustawa o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 wskazuje, że na etapie rekrutacji do żłobka rodzice podają informacje o stanie zdrowia dziecka, ale są to dane o chorobach, alergiach i innych dolegliwościach, które występują u dziecka i mają znaczenie dla osób sprawujących nad nim opiekę. Nie należą do nich informacje odnoszące się do szczepień ochronnych. Wojewoda argumentował, że przyjęty warunek godzi w zasadę równego traktowania przez władze publiczne, która wynika z Konstytucji i prowadzi do dyskryminacji dzieci nieszczepionych z przyczyn pozamedycznych. Jednakże Sąd nie podzielił stanowiska wojewody. W ocenie Sądu informacje o odbytych szczepieniach ochronnych mieszczą się w kategorii danych o stanie zdrowia, o których mówi art. 3a ust. 1 ww. Ustawy. W momencie zamieszczenia informacji o ww. wyroku nie był on jeszcze prawomocny. Zastępcze przyjmowanie dzieci Zgodnie z art. 18b Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 w przypadku nieobecności dziecka w żłobku dyrektor żłobka może przyjąć na czas jego nieobecności inne dziecko, na podstawie umowy z jego rodzicami. Szczegółowe warunki przyjmowania dzieci w takim przypadku powinien określać statut żłobka. W statucie możliwe byłoby np. wskazanie:  okresu nieobecności, po przekroczeniu którego możliwe jest przyjęcie innego dziecka,  wymagań stawianych dziecku przyjmowanemu na czas zastępczy (np. zbliżony wiek, wymagania zdrowotne),  sposobu informowania o możliwym przyjęciu zastępczym (np. za pośrednictwem strony internetowej, tablicy ogłoszeń),  sposobu rozstrzygania o przyjęciu zastępczym (np. rozstrzyga kolejność zgłoszeń),  sposobu zawierania umowy z rodzicami dziecka przyjętego zastępczo (np. umowa musi określać szczegółowe warunki pobytu, termin wniesienia opłaty za pobyt i wyżywienie). Zasady ustalania opłat za pobyt i wyżywienie w przypadku nieobecności dziecka Statut powinien określać zasady ustalania opłat za pobyt i wyżywienie w żłobku, co jest istotne także w przypadku nieobecności dziecka. Wiąże się to z faktem, że za czas nieobecności dziecka żłobek powinien zwrócić część opłat bądź też powinien naliczyć je w niższej wysokości, w zależności od sposobu uiszczania należności. W praktyce możliwe są dwa rozwiązania:  zwrot całej dziennej stawki za pobyt i wyżywienie,  zwrot części stawki za pobyt i wyżywienie. Zwrot opłaty może być również uzależniony od odpowiednio wczesnego powiadomienia żłobka przez rodziców o przewidywanej nieobecności dziecka (np. nie później niż na początku pierwszego dnia nieobecności dziecka). Zasady udziału rodziców w zajęciach prowadzonych w żłobku Jednym z założeń nowelizacji Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3 z początku 2018 r. była chęć zwiększenia udziału rodziców w funkcjonowaniu żłobka. Najlepszym tego przykładem jest wprowadzenie możliwości tworzenia w żłobkach rady rodziców, do której kompetencji należy m.in. możliwość dokonywania wizytacji pomieszczeń żłobka. Innym przykładem zwiększenia roli rodziców w życiu żłobka jest konieczność ustalenia w jego statucie, a następnie realizacja w praktyce, zasad udziału rodziców w zajęciach prowadzonych w żłobku. Oczywiście, dla bezpieczeństwa dzieci, a także w celu skutecznego realizowania funkcji opiekuńczej, wychowawczej oraz edukacyjnej żłobka, wykluczone powinno być rozwiązanie umożliwiające rodzicom nieograniczony wstęp na wszelkie zajęcia prowadzone w żłobku. Przykładowe rozwiązanie statutowe powinno wskazywać, że udział rodziców w zajęciach jest możliwy w terminie określonym w porozumieniu z dyrektorem żłobka, w tym zwłaszcza w trakcie różnorakich uroczystości i świąt, jak Dzień Matki, Dzień Dziecka itp. Statut a regulamin organizacyjny Od statutu żłobka należy odróżnić inny istotny dokument – regulamin organizacyjny, który określa organizację wewnętrzną żłobka (art. 21 ust. 1 Ustawy o opiece nad dziećmi w wieku do lat 3). Niestety przepisy Ustawy wskazują, co powinno znaleźć się w regulaminie w sposób jeszcze bardziej lakoniczny niż w przypadku statutu. Wyjątkiem jest art. 12 ust. 1 Ustawy, zgodnie z którym regulamin ten powinien określać w szczególności godziny pracy żłobka. W praktyce można przyjąć, że w statucie powinny zostać zawarte wyłącznie ogólne rozwiązania organizacyjne, będące następnie podstawą do określenia szczegółowych rozwiązań w regulaminie organizacyjnym. Przykładowy regulamin może określać, oprócz godzin pracy żłobka, także:  zasady przyprowadzania i odbioru dzieci,  określenie przerw w pracy żłobka,  ramowy rozkład dnia,  zasady łączenia grup,  kompetencje poszczególnych pracowników (chociaż bardzo często są one określane również w statucie),  sposób informowania przez rodziców żłobka o planowanej nieobecności dziecka,  sposób sprawowania opieki nad dziećmi przez opiekunów,  sposób uiszczania opłaty za pobyt i wyżywienie. W praktyce funkcjonowania żłobków często zdarza się, że statut i regulamin są dokumentami tożsamymi bądź zawierają regulacje przeznaczone dla drugiego z dokumentów. Z przepisów wynika jednak, że w hierarchii na pierwszym miejscu stoi statut żłobka. Regulamin natomiast ma za zadanie ustalić organizację wewnętrzną żłobka, przy czym w swojej treści powinien być zgodny z zapisami statutu. W przeciwieństwie do statutu regulamin organizacyjny żłobka ustalany jest przez dyrektora żłobka i to on odpowiada za jego realizację. To on powinien także dokonywać zmian w tym regulaminie. Kiedy zmianie ulegają np. godziny pracy żłobka, nowe godziny powinny następnie zostać określone w regulaminie organizacyjnym. Warto też wskazać, że począwszy od 1 stycznia 2018 r. w żłobkach, także tych niepublicznych, mogą być tworzone rady rodziców. Natomiast jedną z kompetencji rady rodziców jest opiniowanie spraw organizacyjnych żłobka, w szczególności w zakresie zmian regulaminu organizacyjnego. Przed rozpoczęciem nowego roku szkolnego powinno więc dojść do uwzględnienia ewentualnych uwag rodziców w sprawie zmian w organizacji pracy żłobka, w tym skutkujących koniecznością zmiany treści regulaminu organizacyjnego. Pozostałe zapisy statutowe Wskazane powyżej zapisy statutowe stanowią ustawowe minimum, które powinno znaleźć się w każdym statucie, jednakże statut przyjęty w żłobku może zawierać również inne regulacje, na co wskazuje posłużenie się przez ustawodawcę wyrażeniem „w szczególności” – w art. 11 ust. 2 Ustawy. Przykładowo może on odnosić się też do:  zasad wydłużania wymiaru opieki w żłobku w szczególnie uzasadnionych przypadkach na wniosek rodzica – na podstawie art. 12 ust. 3 Ustawy,  zasad współpracy rodziców z personelem żłobka, w tym zwłaszcza opiekunami – w Ustawie znalazł się w tym zakresie jedynie ogólny zapis, zgodnie z którym opiekun prowadzący zajęcia w żłobku współpracuje z rodzicami dzieci uczęszczających na zajęcia, w szczególności przez prowadzenie konsultacji i udzielanie porad rodzicom w zakresie pracy z dziećmi (art. 19 Ustawy),  zasad uiszczania oraz wysokości opłat za pobyt w żłobku – jeżeli żłobek nie zdecyduje się określić ich w regulaminie organizacyjnym.