STAN PRAWNY NA 17 MAJA 2019 Procedura przeprowadzania ewaluacji zewnętrznej w szkołach Opracował i zaktualizował: Wojciech Wasielewski, pracownik kuratorium oświaty Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo oświatowe (Dz.U. z 2017 r. poz. 60 ze zm.), • Ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 996 ze zm.), • Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1457 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 sierpnia 2017 r. w sprawie nadzoru pedagogicznego (Dz.U. z 2017 r. poz. 1658), • Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie wymagań wobec szkół i placówek (Dz.U. z 2017 r. poz. 1611). Ustawa Prawo oświatowe formułuje delegację dla ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania do określenia w drodze rozporządzenia wymagań wobec szkół i placówek. Wymagania ewaluacyjne, podobnie jak w zapisach Ustawy Prawo oświatowe, są wskazaniem do organizacji pracy. Zakres podejmowanych przez placówkę działań, dotyczy: • efektów w zakresie kształcenia, wychowania i opieki oraz realizacji celów i zadań statutowych, • organizacji procesów kształcenia, wychowania i opieki, • tworzenia warunków do rozwoju i aktywności, w tym kreatywności uczniów, • współpracy z rodzicami i środowiskiem lokalnym, • zarządzania placówką. Ustawa Prawo oświatowe określa zakres wymagań wobec szkół i placówek. Jak wskazuje art. 44 ust. 3, ww. Rozporządzenie powinno określać wymagania dotyczące prawidłowości i skuteczności działań w zakresie: • przebiegu procesów kształcenia, wychowania i opieki, • umożliwienia każdemu uczniowi rozwoju na miarę jego indywidualnych możliwości, • podejmowania przez szkołę lub placówkę działań podnoszących jakość jej pracy, • angażowania uczniów, rodziców i nauczycieli w działania szkoły lub placówki, • współpracy ze środowiskiem lokalnym, • uzyskiwanych efektów kształcenia i wychowania, • aktywności uczniów i ich rozwoju osiąganego adekwatnie do potrzeb i możliwości, • doskonalenia pracy szkoły lub placówki przy zaangażowaniu społeczności szkolnej i środowiska lokalnego. Najważniejsze dla dyrektora szkoły informacje określające tematykę ewaluacji zewnętrznej wynikają z dwóch podstawowych dla nadzoru pedagogicznego dokumentów: 1. Kierunków realizacji polityki oświatowej państwa, które określają ogólne zasady nadzoru pedagogicznego w roku szkolnym 2018/2019 w tym w zakresie ewaluacji zewnętrznej. 2. Planu nadzoru pedagogicznego kuratora, który zawiera w szczególności: liczbę ewaluacji całościowych i problemowych oraz zakres ewaluacji problemowych planowanych w poszczególnych placówkach, w tym ewaluacje problemowe (30 proc. wszystkich ewaluacji w roku szkolnym) w zakresie wybranym przez kuratora oświaty na podstawie wniosków z nadzoru pedagogicznego. Zasady sprawowania ewaluacji zewnętrznej Procedura przebiegu ewaluacji zewnętrznej określona została szczegółowo w Rozporządzeniu w sprawie nadzoru pedagogicznego. Jej przebieg wynika również z zasad systemowych projektu ewaluacji, zakładającego m.in.: • pełną demokratyczność, a więc autentyczne uczestnictwo i zaangażowanie wszystkich zainteresowanych w proces ewaluacji, a w szczególności dyrektora i nauczycieli; pracownicy szkoły mają prawo zarówno do uczestniczenia w każdym etapie ewaluacji, jak i do wyrażania swoich opinii, • transparentność, czyli pełną jawność procedur, kryteriów ewaluacji, narzędzi oraz wyników i wniosków z ewaluacji, • elastyczność, co oznacza, że bierze się pod uwagę kontekst i zróżnicowanie szkół oraz dialog dotyczący zarówno metod ewaluacji, jak i sposobu jej przeprowadzenia, • triangulację, czyli uwzględnianie zróżnicowanych metod badawczych w zakresie narzędzi, różnych punktów odniesienia zarówno osób badających, jak i społeczności szkolnej (nauczycieli, dyrektora, rodziców, uczniów itd.). Zgodnie z Rozporządzeniem w szkole badania przeprowadza powołany przez kuratora oświaty zespół ewaluatorów na podstawie imiennego upoważnienia, zawierającego: • datę wydania i numer upoważnienia, • podstawę prawną przeprowadzenia ewaluacji, • imię i nazwisko osoby przeprowadzającej ewaluację, • nazwę i siedzibę szkoły lub placówki, • zakres ewaluacji, • terminy rozpoczęcia i zakończenia ewaluacji, • pieczęć i podpis organu sprawującego nadzór pedagogiczny. Przebieg ewaluacji zewnętrznej Organ sprawujący nadzór pedagogiczny zawiadamia w terminie 30 dni przed planowanym rozpoczęciem ewaluacji dyrektora oraz organ prowadzący szkołę o zamiarze przeprowadzenia planowej ewaluacji zewnętrznej i jej zakresie. Dyrektor jest zasadniczo zobligowany terminem przeprowadzenia ewaluacji, jednak w sytuacji szczególnej, wynikającej z organizacji pracy placówki, ważnych, planowanych wcześniej imprez i uroczystości, może wnioskować do kuratora oświaty o zmianę terminu ewaluacji, powołując się na § 8 ust. 2 Rozporządzenia w sprawie nadzoru pedagogicznego – „W przypadku zaistnienia okoliczności uniemożliwiających rozpoczęcie ewaluacji zewnętrznej w terminie określonym w zawiadomieniu, ewaluacja może rozpocząć się w terminie 14 dni od dnia upływu terminu określonego w zawiadomieniu”. Procedura ewaluacji powinna składać się z trzech części: 1. Część przygotowawcza, podczas której zespół wyznaczony do przeprowadzenia ewaluacji zewnętrznej w szkole uzgadnia z dyrektorem przebieg ewaluacji i podejmowane w jej ramach czynności: • zaprasza dyrektora szkoły do zapoznania się z narzędziami badawczymi, • zapoznaje się ze specyfiką szkoły, z wynikami ewaluacji wewnętrznej, • ustala harmonogram badania w porozumieniu z dyrektorem, w miarę możliwości dostosowując go do planu zajęć odbywających się w szkole, • informuje i zaprasza uczniów, rodziców, nauczycieli i inne zaangażowane osoby do wzięcia udziału w ewaluacji. Rozporządzenie w sprawie nadzoru pedagogicznego określa procedurę ewaluacji, a mianowicie to wizytatorzy do spraw ewaluacji wybierają osoby uczestniczące w ewaluacji zewnętrznej, w tym nauczycieli, uczniów, rodziców oraz przedstawicieli organizacji i instytucji współpracujących ze szkołą. Zadania dyrektora na tym etapie to: • poinformowanie nauczycieli, pracowników szkoły, rodziców o przeprowadzanej ewaluacji, • przygotowanie dokumentacji potwierdzającej spełnienie wymagań ewaluacyjnych (dyrektor nie tworzy specjalnej dokumentacji na potrzeby ewaluacji, tylko przedstawia posiadane dowody spełnienia wymagań), • wypełnienie ankiety online (ankieta, jest udostępniana dyrektorowi przed rozpoczęciem ewaluacji przez wizytatorów, którzy informują również o sposobie jej wypełnienia), • rozpoznanie, czy rodzice małoletnich uczniów nie wyrażą sprzeciwu na wypełnianie przez ich dzieci anonimowej ankiety i ewentualny udział w wywiadzie grupowym, • zapoznanie się z narzędziami ewaluacyjnymi udostępnionymi online przez wizytatorów, • zwołanie (w porozumieniu z zespołem wizytatorów) zebrania rady pedagogicznej, na które zaprasza przedstawicieli uczniów, rodziców, pracowników niepedagogicznych. W dalszej kolejności zespół wizytatorów do spraw ewaluacji: • analizuje dokumenty oraz stronę internetową szkoły, • opracowuje plan badania, • dostosowuje narzędzia badawcze. Przed rozpoczęciem ewaluacji zewnętrznej w szkole zespół wizytatorów przedstawia na zebraniu rady pedagogicznej (a w przypadku placówki, w której nie tworzy się rady pedagogicznej – na zebraniu z udziałem dyrektora, nauczycieli i osób niebędących nauczycielami, które realizują zadania statutowe) zakres i harmonogram ewaluacji. Spotkanie z radą pedagogiczną rozpoczyna właściwą ewaluację, czyli badania. 2. Część badawcza, która polega na zbieraniu przez wizytatorów danych przy użyciu następujących metod: • badań ankietowych, • wywiadów, • obserwacji, • analizy dokumentów. Podczas przeprowadzania w szkole ewaluacji wizytatorzy nie mogą zakłócać jej pracy. Podejmowane czynności nie powinny trwać dłużej niż pięć dni roboczych w ciągu kolejnych dwóch tygodni. Ze względów organizacyjnych można przeprowadzić badania w ciągu trzech tygodni. Najważniejsze elementy badań to: • przeprowadzenie ankiet z dyrektorem, rodzicami, nauczycielami, uczniami (badanie online lub w wersji papierowej), • wywiad z dyrektorem, • wywiady grupowe z rodzicami (można zaprosić radę rodziców i rady oddziałowe), • wywiad z uczniami, • wywiad z przedstawicielami partnerów zewnętrznych szkoły (np. pracownikiem ośrodka pomocy społecznej, organizacji pozarządowych); w trakcie wywiadu z partnerami nie mogą być obecni nauczyciele ani inni pracownicy placówki; decyzje o doborze respondentów podejmują wizytatorzy, oficjalnego zaproszenia dokonuje dyrektor, • wywiad z nauczycielami, który może zostać podzielony na dwie części, a w każdej z nich mogą brać udział różni nauczyciele; podczas wywiadu nie może być obecny dyrektor ani żaden z jego zastępców. Wizytator jest odpowiedzialny za weryfikację doboru uczestników wywiadu. Optymalna grupa do wywiadu, zgodnie z zasadami określonymi dla wywiadów fokusowych, to 6–12 osób. W szkole powinno być przeprowadzonych przynajmniej sześć obserwacji. Wskazane jest jednak przeprowadzenie jej większej liczby. Zgodnie z § 11 Rozporządzenia organ sprawujący nadzór pedagogiczny może przerwać ewaluację zewnętrzną w przypadku powzięcia informacji o działaniach szkoły lub placówki mających wpływ na wiarygodność wyników ewaluacji. W przypadku przerwania ewaluacji organ sprawujący nadzór pedagogiczny powinien niezwłocznie przekazać dyrektorowi szkoły oraz organowi prowadzącemu szkołę pisemne powiadomienie o przerwaniu ewaluacji zewnętrznej i jego przyczynach. Dyrektor, w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania powiadomienia, może przekazać organowi sprawującemu nadzór pedagogiczny oraz organowi prowadzącemu pisemne stanowisko wobec przyczyn przerwania ewaluacji zewnętrznej. W przypadku potwierdzenia nierzetelności przekazywanych informacji nadzór pedagogiczny przeprowadza ewaluację ponownie w innym terminie. 3. Część podsumowująca, która polega na opracowaniu zebranych danych, przygotowaniu prezentacji, skonstruowaniu wniosków oraz na skonsultowaniu ich z dyrektorem i radą pedagogiczną. Zespół, który przeprowadza ewaluację zewnętrzną, przed sporządzeniem raportu powinien przedstawić zebrane wyniki i wstępne wnioski z ewaluacji na zebraniu rady pedagogicznej (w przypadku szkoły lub placówki, w której nie tworzy się rady pedagogicznej – na zebraniu z udziałem dyrektora, nauczycieli i osób niebędących nauczycielami, które realizują zadania statutowe). Podsumowująca rada pedagogiczna to najważniejszy element ewaluacji. Podczas niej wizytatorzy przedstawiają wstępną wersję raportu oraz przeprowadzają dyskusję na temat danych zebranych w trakcie ewaluacji. Raport z ewaluacji Po zakończeniu ewaluacji dyrektor i nauczyciele mogą wypełnić ankietę zwrotną na temat procesu ewaluacji zewnętrznej. Ostateczną wersję raportu wizytatorzy przygotowują dopiero po wysłuchaniu opinii dyrektora i rady pedagogicznej. Raport z przeprowadzonej ewaluacji całościowej sporządza się w terminie 25 dni roboczych, natomiast z problemowej w terminie 20 dni roboczych, liczonych od dnia rozpoczęcia ewaluacji zewnętrznej. Wizytatorzy przygotowują raport z przeprowadzonej ewaluacji, zawierający: • wyniki ewaluacji, • wnioski z ewaluacji. Raport zawiera znacznie mniej opisów, ale znacznie więcej informacji z ankiet i wywiadów. Części składowe raportu to: • informacja o przebiegu ewaluacji zewnętrznej w szkole, • opis metodologii badania, • podstawowe dane o szkole, • krótka informacja o wynikach i wnioskach, tzw. obraz szkoły, • wnioski z przeprowadzonego badania, • wyniki przeprowadzonej ewaluacji w odniesieniu do wymagań państwa w postaci opisów do wymagań z załączonymi wynikami badań. Organ sprawujący nadzór pedagogiczny przekazuje raport dyrektorowi oraz organowi prowadzącemu szkołę w terminie siedmiu dni roboczych od dnia jego sporządzenia. Dzień przekazania jest jednocześnie dniem zakończenia ewaluacji zewnętrznej. O zakończeniu ewaluacji i możliwości zapoznania się z raportem dyrektor szkoły informuje radę rodziców w terminie trzech dni roboczych od dnia jego otrzymania. Przedłużenie procedury ewaluacyjnej W sytuacji, kiedy dyrektor zgłosi zastrzeżenia do kuratora oświaty, procedura ewaluacji nie kończy się na przekazaniu raportu. W razie stwierdzenia zasadności zgłoszonych zastrzeżeń organ sprawujący nadzór pedagogiczny dokonuje zmian w raporcie i przekazuje go dyrektorowi szkoły oraz organowi prowadzącemu. Przekazanie raportu kończy ewaluację zewnętrzną i stanowi jednocześnie podstawę do budowania planów działań naprawczych oraz planu nadzoru dyrektora – w ten sposób raport z ewaluacji zewnętrznej powinien inspirować do podjęcia działań mających na celu rozwój szkoły. Po zakończeniu ewaluacji raport zostanie przez wizytatorów opublikowany i udostępniony w internecie na stronie www.npseo.pl/action/raports. Strona powstała w ramach projektu wzmocnienia efektywności systemu nadzoru pedagogicznego i oceny jakości pracy szkoły, który jest realizowany przez Ośrodek Rozwoju Edukacji w partnerstwie z Uniwersytetem Jagiellońskim i Erą Ewaluacji. Jego głównym celem jest wspomaganie wdrażania nowego modelu nadzoru pedagogicznego w polskiej oświacie, m.in. poprzez publikacje raportów, materiałów z konferencji oraz informacji z wyników badań edukacyjnych. Warto podkreślić, że prawidłowy przebieg ewaluacji to nie tylko właściwa procedura badawcza, ale przede wszystkim odpowiedni klimat, współpraca polegająca na zaufaniu i obiektywizm osób przeprowadzających badanie. Spełnienie tych wymogów sprawi, że ewaluacja zewnętrzna przyczyni się do rzeczywistego rozwoju szkół i placówek. Informacja zwrotna Dyrektor i pracownicy szkoły lub placówki są proszeni również o udzielenie informacji zwrotnej na temat procesu ewaluacji zewnętrznej w formie odpowiedzi na pytania anonimowej ankiety online badającej przebieg ewaluacji (ankieta poewaluacyjna). Sześć miesięcy po ewaluacji szkoła otrzymuje natomiast zaproszenie do wypełnienia kwestionariusza ankiety online badającej efekty ewaluacji (ankiety postewaluacyjnej) na temat wykorzystania wyników ewaluacji zewnętrznej przez szkołę lub placówkę. Informacja zwrotna ma na celu badanie przydatności ewaluacji dla podnoszenia jakości pracy szkół i placówek.