OPUBLIKOWANO: 18 MAJA 2016

Zaburzenia lękowe u dzieci i młodzieży

Opracował: Patryk Hajdo, psycholog i psychoterapeuta, pracownik Specjalistycznej Poradni Profilaktyczno-Terapeutycznej w Tarnowie, zajmuje się wspieraniem zdrowego rozwoju dzieci i młodzieży, m.in. poprzez działania profilaktyczne i psychoterapię

Strach stanowi jedną z podstawowych emocji, ewolucyjnie istotną z punktu widzenia przystosowania i przetrwania. Doświadczenie tej emocji pozwala zgodnie z zasadą fight or flight ochronić się przed zagrożeniem ucieczką lub walką. W świecie społecznym „walka i ucieczka” nie mają już tak dużego znaczenia, a doświadczenie strachu w jakiejś części zostało zastąpione uczuciem lęku. Lęk nadal może mieć znaczenie sygnałowe, czyli może stanowić informację o zagrożeniu, ale w przeciwieństwie do strachu nie musi dotyczyć sytuacji „tu i teraz” ani wyzwalać silnych reakcji walki czy ucieczki. Nie jest też gwałtowną, mocną emocją, która znika po uniknięciu zagrożenia. Choć jest słabszy, to utrzymuje się przez jakiś czas. Może odnosić się do przyszłości, sytuacji społecznych czy fantazji. Jego przyczyna nie zawsze musi być jednak jasna dla osoby, która go doświadcza.

Lęk jako zaburzenie

Silny lęk utrudniający funkcjonowanie diagnozowany jest jako zaburzenie. Zaburzenia, w których lęk jest podstawowym objawem, mogą pojawiać się zarówno w dzieciństwie, jak i w wieku dorosłym. Klasyfikacja ICD-10 wskazuje następujące zaburzenia związane z lękiem w dzieciństwie: lęk przed separacją w dzieciństwie, zaburzenia lękowe w postaci fobii w dzieciństwie i lęk społeczny w dzieciństwie. Lęk może towarzyszyć także innym rozpoznaniom. Zaburzenia lękowe mogą wystąpić zarówno w okresie dziecięcym, jak i u osób dorosłych. Wskazać w nich można zaburzenia, których objawami są m.in. lęk uogólniony, napady paniki, fobie, obsesje, kompulsje, objawy somatyczne.

Lęk w okresie dzieciństwa

Istotą lęku przed separacją w dzieciństwie jest niezwykle nasilony i nieprawidłowo długo utrzymujący się (poza dopuszczalny wiek) lęk przed rozłąką z osobami, do których dziecko jest przywiązane, przyjmujący postać np. nierealistycznego i dominującego zamartwiania się nieszczęściami, które mogą spowodować rozłąkę z tymi osobami, strachu przed przebywaniem samemu, koszmarów sennych, odmowy chodzenia do szkoły czy objawów fizycznych w sytuacji rozłąki. Lęk społeczny w dzieciństwie dotyczy tak silnego niepokoju w związku z kontaktem z osobami obcymi, że powoduje trudności w funkcjonowaniu społecznym.

Kiedy przyglądamy się zaburzeniom lękowym wieku dziecięcego i nastoletniego, należy zwrócić uwagę na naturalną, normalną i zdrową obecność doświadczenia lęku w rozwoju. Rozwój polega bowiem m.in. na pokonywaniu trudności, w tym na rozwijaniu coraz lepszych mechanizmów radzenia sobie z lękiem. Dużo uwagi lękom występującym w rozwoju człowieka poświęca podejście psychoanalityczne i psychodynamiczne. Podejście systemowe w terapii rodzin wskazuje na znaczenie procesów rodzinnych i rozwoju rodziny dla zdrowego i nieprawidłowego rozwoju dziecka.

Na różnych etapach rozwoju dziecka obecne mogą być charakterystyczne dla danego stadium lęki. Przykładem takiego lęku może być naturalny niepokój małego dziecka wywoływany rozłąką z matką. Ale ten sam lęk skrajnie nasilony, utrzymujący się jeszcze u 6-latka, będzie traktowany jako zaburzenie – lęk przed separacją w dzieciństwie. Autorzy ICD sugerują, że zaburzenia wczesnodziecięce są raczej przerysowaniem naturalnych procesów rozwojowych niż efektem jakościowo odmiennych procesów. Wskazują też na brak ciągłości pomiędzy zaburzeniami wieku dziecięcego a zaburzeniami osób dorosłych. Dzieci cierpiące z powodu chorobowego lęku nie muszą doświadczać go w dorosłym życiu, a osoby dorosłe cierpiące na zaburzenia lękowe nie musiały wykazywać objawów jako dzieci.

Lęk w wieku nastoletnim