STAN PRAWNY NA 30 STYCZNIA 2023 Zasiłek rodzinny Opracował: dr Patryk Kuzior, doktor nauk prawnych, specjalista m.in. w zakresie prawa oświatowego, urzędnik zajmujący stanowisko kierownicze w urzędzie jednostki samorządu terytorialnego, autor wielu opracowań naukowych z zakresu prawa i wykładowca akademicki; zaktualizowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), • Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz.U. z 2021 r. poz. 1481). Zasiłek rodzinny to instrument polityki prorodzinnej, która zakłada m.in. udzielanie ze środków publicznych wsparcia finansowego rodzinom o niskich dochodach. Według art. 4 ust. 1 Ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny ma na celu częściowe pokrycie wydatków na utrzymanie dziecka. Biorąc zaś pod uwagę katalog świadczeń przewidzianych przez Ustawę, można stwierdzić, że zasiłek rodzinny jest na gruncie tego aktu podstawową formą wsparcia rodzin. Ponadto do zasiłku rodzinnego przysługują dodatki z tytułu: • urodzenia dziecka, • opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, • samotnego wychowywania dziecka, • wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, • kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, • rozpoczęcia roku szkolnego, • podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania. Komu przysługuje zasiłek? Prawo do zasiłku rodzinnego przysługuje: • rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, • opiekunowi faktycznemu dziecka, a więc osobie, która rzeczywiście opiekuje się dzieckiem, jeśli osoba ta wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie (adopcję) dziecka, • osobie pełnoletniej uczącej się, niepozostającej na utrzymaniu rodziców w związku z ich śmiercią lub w związku z ustaleniem wyrokiem sądowym lub ugodą sądową prawa do alimentów z ich strony. W przypadku rodziców i opiekunów zasiłek przysługuje tym osobom do ukończenia przez dziecko: • 18. roku życia, • nauki w szkole, jednak nie dłużej niż do ukończenia 21. roku życia, • 24. roku życia, jeżeli kontynuuje naukę w szkole lub w szkole wyższej i legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym albo znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei w przypadku osób uczących się w grę wchodzi nauka w szkole lub w szkole wyższej, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez tę osobę 24. roku życia. Okoliczności, w których nie przysługuje zasiłek Ustawodawca przewidział także szereg warunków, których spełnianie wyłącza z prawa do zasiłku. I tak – zgodnie z art. 7 Ustawy – zasiłek rodzinny nie przysługuje, jeżeli: • dziecko lub osoba ucząca się pozostają w związku małżeńskim, • dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej, • osoba ucząca się została umieszczona w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, • pełnoletnie dziecko lub osoba ucząca się uprawnieni są do zasiłku rodzinnego na własne dziecko, • osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od jego rodzica, chyba że: o rodzice lub jedno z rodziców dziecka nie żyje, o ojciec dziecka jest nieznany, o powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone, o sąd zobowiązał jednego z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka; • członkowi rodziny przysługuje na dziecko zasiłek rodzinny za granicą, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.   Kryterium dochodowe Przyznanie prawa do zasiłku obwarowane jest dodatkowo koniecznością spełnienia kryterium dochodowego. W związku z tym, że zmienia się sytuacja ekonomiczna, a tym samym siła nabywcza pieniądza, ustawodawca określił tylko pierwotny poziom kryterium dochodowego, tworząc jednak mechanizm jego waloryzacji w przyszłości. W oparciu o ten mechanizm Rada Ministrów Rozporządzeniem w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna określa wysokość kwoty kryterium dochodowego na dany okres zasiłkowy. Według przepisów tego Rozporządzenia zasiłek rodzinny przysługuje osobom uprawnionym, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674 zł. W przypadku natomiast, gdy członkiem rodziny jest dziecko legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności lub orzeczeniem o umiarkowanym albo o znacznym stopniu niepełnosprawności, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 764 zł. Zgodnie z art. 5 ust.3 Ustawy o świadczeniach rodzinnych w niektórych przypadkach możliwe jest uzyskanie prawa do zasiłku rodzinnego przy przekroczeniu kryterium dochodowego. W przypadku gdy dochód rodziny przekracza kwotę dochodu na członka rodziny, o której mowa powyżej, pomnożoną przez liczbę członków danej rodziny o kwotę nie wyższą niż łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługujących danej rodzinie w okresie zasiłkowym, na który jest ustalane prawo do tych świadczeń, zasiłek rodzinny wraz z dodatkami przysługuje w kwocie ustalonej zgodnie z następującym schematem przeliczenia. W przypadku przekroczenia kwoty uprawniającej daną rodzinę do zasiłku rodzinnego, zasiłek rodzinny i dodatki do zasiłku rodzinnego przysługują w wysokości różnicy między łączną kwotą zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, a kwotą, o którą został przekroczony dochód rodziny. Przykładowo, jeśli łączny dochód w rodzinie przekracza próg kryterium dochodowego o 30 zł, to osoba uprawniona dostanie zasiłek rodzinny w wysokości pomniejszonej o kwotę 30 zł, a więc o kwotę przekroczenia kryterium dochodowego. Zaznaczyć trzeba jednak, że przy przekroczeniu kwoty kryterium dochodowego zasada ustalania proporcjonalnego prawa do zasiłku działa tylko w przypadku, gdy wysokość zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami, przysługująca danej rodzinie, miałaby przekroczyć 20 zł. Poniżej tego progu świadczenie nie przysługuje, co wynika z tego, że ustawodawca chciał uniknąć naliczania i wypłacania kwot zupełnie drobnych. Wysokość zasiłku Od dnia 1 listopada, zgodnie z Rozporządzeniem w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna, wysokość świadczeń rodzinnych wynosi: • wysokość zasiłku rodzinnego wynosi miesięcznie: o 95 zł na dziecko w wieku do ukończenia 5. roku życia, o 124 zł na dziecko w wieku powyżej 5. roku życia do ukończenia 18. roku życia, o 135 zł na dziecko w wieku powyżej 18. roku życia do ukończenia 24. roku życia; • wysokość dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka wynosi 193 zł miesięcznie na dziecko, nie więcej jednak niż 386 zł na wszystkie dzieci, • wysokość dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej (rodzina wychowująca troje i więcej dzieci mających prawo do zasiłku rodzinnego) wynosi 95 zł miesięcznie na trzecie i na następne dzieci uprawnione do zasiłku rodzinnego, • wysokość dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego wynosi: o 90 zł miesięcznie na dziecko w wieku do ukończenia 5. roku życia, o 110 zł miesięcznie na dziecko w wieku powyżej 5. roku życia do ukończenia 24. roku życia; • wysokość dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania wynosi: o 113 zł miesięcznie na dziecko w związku z zamieszkiwaniem w miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły ponadgimnazjalnej lub szkoły artystycznej, w której realizowany jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki, a także szkoły podstawowej lub gimnazjum w przypadku dziecka lub osoby uczącej się, legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności, o 69 zł miesięcznie na dziecko w związku z dojazdem z miejsca zamieszkania do miejscowości, w której znajduje się siedziba szkoły, w przypadku dojazdu do szkoły ponadgimnazjalnej, a także szkoły artystycznej, w której realizowany jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki w zakresie odpowiadającym nauce w szkole ponadgimnazjalnej. Warto zaznaczyć, że podane kwoty dodatków do zasiłku mogą być wyższe w poszczególnych gminach, ponieważ zgodnie z art. 15a Ustawy rada gminy w drodze uchwały może je podwyższyć.   Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia rodzinnego Ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz ewentualnych dodatków do niego, a także ich wypłata, następują na wniosek osoby uprawnionej, składany w urzędzie gminy lub miasta, właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby, przy czym w poszczególnych gminach (miastach) do prowadzenia tychże spraw może być wyznaczony ośrodek pomocy społecznej. Wniosek powinien zawierać dane dotyczące: • osoby występującej o przyznanie świadczeń rodzinnych, w tym: imię, nazwisko, datę urodzenia, numer PESEL, • dzieci pozostających na utrzymaniu wnioskodawcy, w tym: imię, nazwisko, numer PESEL, datę urodzenia, stan cywilny. Do wniosku należy dołączyć odpowiednio: • zaświadczenia o dochodzie podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych każdego członka rodziny, wydane przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego, • zaświadczenia dokumentujące wysokość innych dochodów, • oświadczenie o deklarowanych dochodach osiąganych przez osoby podlegające przepisom o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, • inne zaświadczenia lub oświadczenia oraz dowody niezbędne do ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych, w tym: o dokument stwierdzający wiek dziecka, o orzeczenie o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności, o prawomocny wyrok sądu rodzinnego stwierdzający przysposobienie lub zaświadczenie sądu rodzinnego lub ośrodka adopcyjnego o prowadzonym postępowaniu sądowym w sprawie o przysposobienie dziecka, o prawomocny wyrok sądu rodzinnego orzekający rozwód lub separację, o orzeczenie sądu rodzinnego o ustaleniu opiekuna prawnego dziecka, o zaświadczenie o uczęszczaniu dziecka do szkoły lub szkoły wyższej, o zaświadczenie pracodawcy o terminie urlopu wychowawczego i okresie, na jaki został udzielony, oraz o okresach zatrudnienia, o zaświadczenie lub oświadczenie o wysokości składek na ubezpieczenie zdrowotne. Podsumowanie Od lipca 2021 r. wnioski i załączniki do wniosku mogą być składane papierowo lub drogą elektroniczną za pomocą systemu teleinformatycznego utworzonego przez ministra właściwego do spraw rodziny lub systemu teleinformatycznego (empatia.mpips.gov.pl). Informacje przedstawione we wniosku składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: „Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia”. Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Prawo do zasiłku rodzinnego ustala się na okres zasiłkowy (od 1 listopada danego roku kalendarzowego do 31 października następnego roku kalendarzowego, na który ustala się prawo do świadczeń rodzinnych), począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego.