Jednym z całego szeregu uprawnień pracowniczych związanych z rodzicielstwem jest – zagwarantowane w art. 188 Kodeksu pracy – prawo do zwolnienia od pracy określane potocznie przez służby kadrowe, ale i samych pracowników, jako opieka nad dzieckiem. Chociaż uprawnienie to zawarte jest w przepisach Kodeksu, to jednak ma ono charakter powszechny i przysługuje również pracownikom, których status prawny regulują przepisy tzw. pragmatyk zawodowych (czyli np. Karta nauczyciela, Ustawa o pracownikach samorządowych).

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1465),
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 927),
• Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 30 grudnia 2016 r. w sprawie świadectwa pracy (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1862 ze zm.).

W przypadku opieki nad dzieckiem prawo do zwolnienia z zachowaniem prawa do wynagrodzenia przysługuje pracownikowi wychowującemu przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat. Ponieważ przepis posługuje się określeniem „pracownik”, uznaje się, że uprawnienie to przysługuje niezależnie od płci pracownika, a więc zarówno kobiecie, jak i mężczyźnie.

Zwolnienie przysługuje niezależnie od liczby dzieci, pod warunkiem, że dziecko pozostaje na wychowaniu pracownika. Nie jest zatem istotny sam fakt posiadania dziecka w znaczeniu bycia rodzicem, ale wychowywanie dziecka, co w przypadku osób będącymi rodzicami należy rozpatrywać w kategoriach sprawowania władzy rodzicielskiej, z uwzględnieniem przepisów prawa rodzinnego.

Ważne!
Pamiętajmy, że sytuacja ta może kształtować się różnie w przypadku, gdy rodzice dziecka żyją osobno, a sposób wykonywania władzy rodzicielskiej był przedmiotem orzeczenia sądu. Na równi z rodzicami biologicznymi traktowani są na gruncie omawianego przepisu nie tylko opiekunowie prawni, ale także rodzice adopcyjni.

Co ważne, z uprawnienia tego mogą korzystać nie tylko pracownicy będący formalnie rodzicami dziecka, ale także osoby, których sąd rodzinny ustanowił opiekunami małoletniego dziecka. Tego rodzaju konstrukcja prawna przyznaje uprawnienia osobom, na których spoczywa ciężar wychowywania dzieci – nie zaś wszystkim pracownikom, którzy formalnie są rodzicami.

Podkreślić trzeba jednak, że pojęcie „wychowywania dziecka” trzeba rozpatrywać w kategoriach prawnych, a nie faktycznych. Jeżeli zatem pracownik domaga się prawa do zwolnienia z tytułu opieki nad dzieckiem, dla którego jest ojczymem, to jego żądanie nie będzie zasadne, jeśli w stosunku do dziecka nie jest równocześnie prawnym opiekunem lub też dziecka nie adoptował.

Zaznaczyć trzeba również, że Kodeks pracy ustanawia pewne ograniczenia możliwości korzystania z prawa do zwolnienia. Otóż według art. 189¹