STAN PRAWNY NA 22 SIERPNIA 2023 Urlop związany z przyjęciem dziecka na wychowanie Opracowała: Karolina Król-Komarnicka, kierownik działu kadr i płac w państwowej instytucji; zaktualizowała: Joanna Swadźba, prawnik Podstawa prawna: • Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1465), • Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1732 ze zm.), • Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 maja 2023 r. w sprawie wniosków dotyczących uprawnień pracowników związanych z rodzicielstwem oraz dokumentów dołączanych do takich wniosków (Dz.U. z 2023 r. poz. 937). Urlop związany z przyjęciem dziecka na wychowanie inaczej nazywany jest „urlopem adopcyjnym”, a pod tym pojęciem mieszczą się uprawnienia podobne do tych, które przysługują rodzicom biologicznym. Obejmują one zarówno urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego, jak i urlopu rodzicielskiego. Z przepisów prawa wynikają jedynie nieznaczne różnice wywołane koniecznością np. uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie. Urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego Zgodnie z art. 183 § 1 Kodeksu pracy pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, ma prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w wymiarze: • 20 tygodni w przypadku przyjęcia jednego dziecka, • 31 tygodni w przypadku jednoczesnego przyjęcia dwojga dzieci, • 33 tygodni w przypadku jednoczesnego przyjęcia trojga dzieci, • 35 tygodni w przypadku jednoczesnego przyjęcia czworga dzieci, • 37 tygodni w przypadku jednoczesnego przyjęcia pięciorga i więcej dzieci – nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 7. roku życia, a w przypadku dziecka, wobec którego podjęto decyzję o odroczeniu obowiązku szkolnego, nie dłużej niż do ukończenia przez nie 10. roku życia. Ważne! Natomiast pracownik, który przyjął dziecko na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka, ma prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, w wyżej wymienionym wymiarze, jednakże nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia. W sytuacji gdy dziecko w chwili przyjęcia na wychowanie ma prawie 7 lub 10 lat albo 14 lat, gdy pracownik, który przyjął na wychowanie dziecko wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia (i w związku z tym nie będzie możliwe wykorzystanie pełnego wymiaru urlopu do ukończenia przez nie odpowiednio 7., 10. lub 14. roku życia), to temu pracownikowi przysługuje prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w wymiarze 9 tygodni (art. 183 § 3 k.p.). Należy podkreślić, iż prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego należy się każdemu pracownikowi (bez względu na płeć), który przyjął dziecko na wychowanie lub przyjął je jako rodzina zastępcza. W przypadku tego urlopu nie występuje więc obowiązkowy wymóg skorzystania z 14 tygodni urlopu przez pracownicę. Ważne! Adopcja (przysposobienie) dziecka może mieć miejsce zarówno w sytuacji, gdy małżonkowie przysposobią wspólnie dziecko innych rodziców, jak i w sytuacji, gdy jeden małżonek przysposobi dziecko drugiego. Zatem pracownik, który przyjął na wychowanie dziecko swojego współmałżonka i wystąpił do sądu o jego przysposobienie, ma prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego oraz urlopu rodzicielskiego. Przepisy prawne regulujące urlop na warunkach macierzyńskiego Do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego stosuje się, analogicznie jak w przypadku urlopów macierzyńskich, przepisy Kodeksu pracy: 1. Artykuł 45 § 3, art. 47 oraz art. 57 § 2 – w przypadku rozwiązania umowy przez pracodawcę w sposób niezgodny z prawem sąd pracy uwzględnia żądanie pracownika uznania wypowiedzenia za bezskuteczne lub przywrócenia do pracy, chyba że nastąpi upadłość bądź likwidacja zakładu pracy. Wtedy sąd pracy orzeka o odszkodowaniu. Jeżeli umowę o pracę rozwiązano podczas urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, wynagrodzenie – w przypadku podjęcia pracy w wyniku przywrócenia wyrokiem sądu – przysługuje za cały czas pozostawania bez pracy. 2. Artykuł 163 § 3 – na wniosek pracownicy udziela się jej urlopu bezpośrednio po urlopie macierzyńskim. Dotyczy to także ojca wychowującego dziecko, który korzysta z urlopu macierzyńskiego. 3. Art. 165 pkt 4 – jeżeli pracownik nie może rozpocząć urlopu w ustalonym terminie z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy, a w szczególności z powodu urlopu macierzyńskiego, pracodawca jest obowiązany przesunąć urlop na termin późniejszy. 4. Artykuł 166 pkt 4 – część urlopu niewykorzystaną z powodu urlopu macierzyńskiego pracodawca jest obowiązany udzielić w terminie późniejszym. 5. Artykuł 177 – pracodawca nie może prowadzić przygotowań do wypowiedzenia lub rozwiązania bez wypowiedzenia stosunku pracy z tą pracownicą lub pracownikiem, a także nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie urlopu macierzyńskiego pracownicy, chyba że zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia z jej winy i reprezentująca pracownicę zakładowa organizacja związkowa wyraziła zgodę na rozwiązanie umowy. Przepisu nie stosuje się do umowy o pracę na czas określony, zawartej w celu zastępstwa pracownika w czasie jego usprawiedliwionej nieobecności w pracy. Rozwiązanie przez pracodawcę umowy o pracę za wypowiedzeniem w okresie urlopu macierzyńskiego może nastąpić tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a pracodawca jest obowiązany uzgodnić z reprezentującą pracownicę zakładową organizacją związkową termin rozwiązania umowy o pracę. W razie niemożności zapewnienia w tym okresie innego zatrudnienia pracownicy przysługują świadczenia określone w odrębnych przepisach. Okres ich pobierania wlicza się do okresu zatrudnienia, od którego zależą uprawnienia pracownicze. 6. Artykuł 180 § 4–17 – pracownik, po wykorzystaniu co najmniej 14 tygodni urlopu macierzyńskiego, ma prawo zrezygnować z pozostałej jego części na rzecz drugiego rodzica. Drugi rodzic jest obowiązany złożyć swojemu pracodawcy wniosek w formie papierowej lub elektronicznej. Pracownikowi-ojcu lub innemu członkowi najbliższej rodziny przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego odpowiadającej okresowi, w którym drugi rodzic uprawniony do urlopu wymaga opieki szpitalnej albo przebywa w innym zakładzie leczniczym podmiotu leczniczego wykonującego działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ze względu na stan zdrowia uniemożliwiający mu sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem – w tym przypadku urlop macierzyński przerywa się na okres, w którym z takiego urlopu korzysta drugi rodzic wychowujący dziecko. Pracownikowi przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego, jeżeli pracownica legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji i zrezygnuje z zamiaru korzystania z tego urlopu. W przypadku zgonu pracownicy w czasie urlopu macierzyńskiego prawo do dalszej części urlopu macierzyńskiego przypada ojcu dziecka bądź innemu członkowi najbliższej rodziny. Łączny wymiar urlopu macierzyńskiego nie może przekroczyć wymiaru urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego. Natomiast w razie zgonu pracownika w czasie urlopu macierzyńskiego drugiemu rodzicowi wychowującemu dziecko przysługuje prawo do jego niewykorzystanej części. W przypadku zgonu matki dziecka nieobjętej ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa albo nieposiadającej tytułu do objęcia takim ubezpieczeniem porzucenia dziecka przez matkę nieobjętą ubezpieczeniem albo nieposiadającą tytułu do objęcia takim ubezpieczeniem bądź niemożności sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem przez matkę nieobjętą ubezpieczeniem albo nieposiadającą tytułu do objęcia takim ubezpieczeniem, legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji – pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko albo pracownikowi-innemu członkowi najbliższej rodziny przysługuje prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej po dniu zgonu matki dziecka, porzucenia przez nią dziecka albo powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji. W przypadku podjęcia przez matkę dziecka nieposiadającą tytułu do objęcia ubezpieczeniem społecznym w razie choroby i macierzyństwa, określonym w Ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, zatrudnienia w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, pracownikowi-ojcu wychowującemu dziecko przysługuje, w okresie trwania zatrudnienia matki dziecka, prawo do części urlopu macierzyńskiego przypadającej od dnia podjęcia zatrudnienia przez matkę dziecka aż do wyczerpania wymiaru urlopu macierzyńskiego. 7. Artykuł 1801 § 2 – w razie zgonu dziecka po upływie ósmego tygodnia życia pracownik zachowuje prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego przez okres siedmiu dni od dnia zgonu. W przypadku korzystania z urlopu na więcej niż jedno dziecko pracownikowi przysługuje urlop macierzyński w wymiarze stosownym do liczby dzieci pozostałych przy życiu. 8. Artykuł 181 – w razie przyjęcia na wychowanie dziecka wymagającego opieki szpitalnej pracownica może przerwać urlop macierzyński i pozostałą część tego urlopu może wykorzystać w terminie późniejszym, po wyjściu dziecka ze szpitala. Urlop rodzicielski dla pracownika przyjmującego dziecko na wychowanie Na podstawie art. 183 § 4–5 pracownik, który: • przyjął dziecko na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, ma prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem w wymiarze do: o 41 tygodni – w przypadku przyjęcia jednego dziecka, o 43 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia od dwojga do pięciorga i więcej dzieci, o 38 tygodni – w przypadku przyjęcia dziecka w wieku odpowiednio 7, 10 lub 14 lat; • przyjął na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka, mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem w wymiarze do: o 41 tygodni – w przypadku przyjęcia jednego dziecka o 43 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia od dwojga do pięciorga lub więcej dzieci – nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia; • przyjął dziecko na wychowanie, jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, ma prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem w wymiarze do: o 41 tygodni – w przypadku przyjęcia jednego dziecka, o 43 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia od dwojga do pięciorga i więcej dzieci, o 38 tygodni – w przypadku przyjęcia dziecka w wieku odpowiednio 7, 10 lub 14 lat; • przyjął dziecko posiadające zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 Ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, ma prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem w wymiarze do: o 65 tygodni – w przypadku przyjęcia jednego dziecka, o 67 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia od dwojga do pięciorga i więcej dzieci, o 62 tygodni – w przypadku przyjęcia dziecka w wieku odpowiednio 7, 10 lub 14 lat; • przyjął na wychowanie i wystąpił do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka, w przypadku dziecka posiadającego zaświadczenie, o którym mowa w art. 4 ust. 3 Ustawy z dnia 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”, mają prawo do urlopu rodzicielskiego w celu sprawowania opieki nad tym dzieckiem w wymiarze do: o 65 tygodni – w przypadku przyjęcia jednego dziecka, o 67 tygodni – w przypadku jednoczesnego przyjęcia od dwojga do pięciorga i więcej dzieci – nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 14. roku życia. Ważne! Pracownicy, którzy przyjęli dziecko w wieku do 14 lat, mają prawo do 62 tygodni urlopu rodzicielskiego. Szczegóły związane z urlopem rodzicielskim Urlop rodzicielski jest udzielany w pięciu częściach. Mogą z niego korzystać jednocześnie oboje rodzice dziecka. W takim przypadku łączny wymiar urlopu nie może przekraczać należnego wymiaru. Ważne! Urlopu rodzicielskiego udziela się na wniosek pracownika w postaci papierowej lub elektronicznej, składany w terminie nie krótszym niż 21 dni przed jego rozpoczęciem. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek. Do wniosku dołącza się dokumenty określone w przepisach wydanych na podstawie art. 1868a Kodeksu pracy. Pracownik może zrezygnować z korzystania z urlopu rodzicielskiego w każdym czasie za zgodą pracodawcy i powrócić do pracy. Pracownik może także łączyć korzystanie z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu w wymiarze nie wyższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy. W takim przypadku urlopu rodzicielskiego udziela się na pozostałą część wymiaru czasu pracy. W przypadku łączenia przez pracownika korzystania z urlopu rodzicielskiego z wykonywaniem pracy u pracodawcy udzielającego tego urlopu wymiar urlopu rodzicielskiego ulega wydłużeniu proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy wykonywanej przez pracownika w trakcie korzystania z urlopu lub jego części. Za okres korzystania z urlopu rodzicielskiego przysługuje zasiłek macierzyński. Miesięczny zasiłek macierzyński za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu rodzicielskiego wynosi 70 proc. podstawy wymiaru zasiłku. Zasiłek ten może także wynosić 81,5 proc. podstawy wymiaru zasiłku, jeśli ubezpieczony nie później niż 21 dni po przyjęciu dziecka na wychowanie i wystąpieniu do sądu opiekuńczego z wnioskiem o wszczęcie postępowania w sprawie przysposobienia dziecka albo po przyjęciu dziecka na wychowanie jako rodzina zastępcza, z wyjątkiem rodziny zastępczej zawodowej, złożył pisemny wniosek o wypłacenie mu zasiłku macierzyńskiego. Ważne! Do urlopu rodzicielskiego stosuje się w zakresie ochrony pracownika te same przepisy, które mają zastosowanie do podstawowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego. Urlop ojcowski dla pracownika przyjmującego dziecko na wychowanie Na podstawie art. 1823 § 1 pkt 2 k.p. pracownik wychowujący dziecko ma prawo do urlopu ojcowskiego w wymiarze dwóch tygodni. Wygasa ono jednak po upływie 12 miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia orzekającego przysposobienie i nie ma zastosowania w przypadku dzieci, które ukończyły 14. rok życia. Urlopu ojcowskiego udziela się na wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej składany przez pracownika-ojca w terminie nie krótszym niż siedem dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika. Podczas korzystania z tego uprawnienia pracownikowi przysługuje zasiłek macierzyński w wysokości 100 proc. podstawy wymiaru zasiłku. Urlop wychowawczy dla pracownika przyjmującego dziecko na wychowanie Rodzice przyjmujący dziecko na wychowanie mają również prawo do urlopu wychowawczego. Zgodnie z art. 186 § 1 k.p. pracownik zatrudniony co najmniej sześć miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. Do sześciomiesięcznego okresu zatrudnienia wlicza się jego poprzednie okresy. Wymiar urlopu wychowawczego wynosi do 36 miesięcy. Urlop jest udzielany na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko szóstego roku życia. Jeżeli z powodu stanu zdrowia, potwierdzonego orzeczeniem o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności, dziecko wymaga osobistej opieki pracownika, niezależnie od urlopu wychowawczego może być udzielony urlop wychowawczy w wymiarze do 36 miesięcy, jednak na okres nie dłuższy niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia. Każdemu z rodziców lub opiekunów dziecka przysługuje wyłączne prawo do jednego miesiąca urlopu wychowawczego. Prawa tego nie można przenieść na drugiego z jego rodziców lub opiekunów. W praktyce oznacza to, iż jeżeli jeden rodzic nie skorzysta z prawa do urlopu wychowawczego, drugiemu przysługuje on w wymiarze 35 miesięcy. Rodzice lub opiekunowie dziecka mogą jednocześnie korzystać z urlopu wychowawczego., przy czym łączny wymiar urlopu wychowawczego nie może przekraczać wymiaru 36 miesięcy. Ważne! Urlop wychowawczy może być wykorzystany najwyżej w pięciu częściach. Udziela się go na wniosek pracownika, złożony w postaci pisemnej lub elektronicznej, co najmniej na 21 dni przed planowanym terminem jego rozpoczęcia. Pracownik uprawniony do urlopu wychowawczego może złożyć pracodawcy wniosek w postaci papierowej lub elektronicznej o obniżenie jego wymiaru czasu pracy do wymiaru nie niższego niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy w okresie, w którym mógłby korzystać z takiego urlopu. Pracodawca jest obowiązany uwzględnić wniosek pracownika. Wniosek taki należy złożyć pracodawcy na 21 dni przed rozpoczęciem wykonywania pracy w obniżonym wymiarze czasu pracy. Należy pamiętać, że na podstawie art. 1868 § 1 k.p. pracodawca nie może wypowiedzieć ani rozwiązać umowy o pracę w okresie od dnia złożenia przez pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego wniosku o: • udzielenie urlopu wychowawczego – do dnia zakończenia tego urlopu, • obniżenie wymiaru czasu pracy – do dnia powrotu do nieobniżonego wymiaru czasu pracy, nie dłużej jednak niż przez łączny okres 12 miesięcy. Powyższy zakaz obowiązuje na 21 dni przed rozpoczęciem korzystania z urlopu wychowawczego albo obniżonego wymiaru czasu pracy, chyba że pracownik złoży takie wnioski już po dokonaniu przez pracodawcę czynności zmierzającej do rozwiązania umowy o pracę. W takim przypadku rozwiązanie umowy o pracę następuje w terminie wynikającym z tej czynności. Ważne! Rozwiązanie umowy o pracę z pracownikiem korzystającym z urlopu wychowawczego oraz obniżonego wymiaru czasu pracy jest możliwe w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika. W czasie urlopu wychowawczego pracownik ma prawo podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego lub innego pracodawcy albo inną działalność, a także naukę lub szkolenie, jeżeli nie wyłącza to możliwości sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. W razie ustalenia, że pracownik trwale zaprzestał sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, pracodawca wzywa pracownika do stawienia się do pracy w terminie przez siebie wskazanym, nie później jednak niż w ciągu 30 dni od dnia powzięcia takiej wiadomości i nie wcześniej niż po upływie trzech dni od dnia wezwania (art. 1862 § 1 kp.). Zgodnie z art. 1863 k.p. pracownik może zrezygnować z urlopu wychowawczego: • w każdym czasie – za zgodą pracodawcy lub • po uprzednim zawiadomieniu pracodawcy – najpóźniej na 30 dni przed terminem zamierzonego podjęcia pracy. Podsumowanie Na podstawie art. 1864 k.p. po zakończeniu urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopu rodzicielskiego lub urlopu ojcowskiego albo urlopu wychowawczego pracodawca ma obowiązek dopuścić pracownika do pracy na dotychczasowym stanowisku, a jeżeli nie jest to możliwe, na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przed rozpoczęciem urlopu lub na innym stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom zawodowym, za wynagrodzeniem za pracę, jakie otrzymywałby, gdyby pracownik nie korzystał z wyżej wymienionych urlopów.