OPUBLIKOWANO: KWIECIEŃ 2013

ZAKTUALIZOWANO: WRZESIEŃ 2014

Uprawnienie pracownika niepedagogicznego do ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy

Opracowała: Joanna Swadźba, prawnik

Podstawa prawna:

• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. Nr 21 poz. 94 ze zm.),
• Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o pracownikach samorządowych (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1202),
• Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. z 1997 r. Nr 2 poz. 14 ze zm.).

Pracownicy niepedagogiczni zatrudnieni w szkole lub placówce oświatowej nabywają prawo do ekwiwalentu na innych zasadach niż nauczyciele. W odniesieniu do ekwiwalentu za urlop wypoczynkowy pracownicy niepedagogiczni podlegają regulacjom Kodeksu pracy i przepisów wykonawczych do tej Ustawy. Pracodawca zatem przyznaje i wypłaca ekwiwalent za niewykorzystany urlop tym pracownikom szkół i placówek oświatowych, którzy nie są nauczycielami na zasadach określonych w Kodeksie pracy. Zgodnie natomiast z regułami prawa pracy obowiązek wypłaty pracownikowi ekwiwalentu za niewykorzystany urlop jest wyjątkiem od zasady wykorzystania urlopu wypoczynkowego w naturze.

Podstawa prawna przyznania ekwiwalentu

Zgodnie z treścią art. 171 § 1 Kodeksu pracy „(…) w przypadku niewykorzystania przysługującego urlopu w całości lub w części z powodu rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy pracownikowi przysługuje ekwiwalent”. Zasadą zatem jest, że ekwiwalent przysługuje, jeśli łącznie zostaną spełnione przesłanki:

• pracownik niepedagogiczny nie wykorzysta całości lub części przysługującego mu urlopu wypoczynkowego oraz
• powodem niewykorzystania urlopu wypoczynkowego jest rozwiązanie lub wygaśnięcie stosunku pracy.

Przez rozwiązane i wygaśnięcie stosunku pracy Kodeks pracy rozumie konkretne sytuacje prawne. Zgodnie z treścią art. 30 § 1 tego aktu umowę o pracę rozwiązuje się:

• na mocy porozumienia stron,
• przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia,
• przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia,
• z upływem czasu, na który była zawarta,
• z dniem ukończenia pracy, dla której wykonania była zawarta.

Natomiast stosunek pracy wygasa w przypadkach określonych w Kodeksie pracy i w przepisach szczególnych (art. 63–66 k.p.). Takimi przypadkami są:

• śmierć pracownika,
• śmierć pracodawcy.

Ponadto umowa o pracę wygasa z upływem trzech miesięcy nieobecności pracownika w pracy z powodu tymczasowego aresztowania, chyba że pracodawca wcześniej ją rozwiązał bez wypowiedzenia z winy pracownika.

Z przepisów szczególnych warto zwrócić uwagę na art. 18 Ustawy o pracownikach samorządowych, zgodnie z którym stosunek pracy pracownika samorządowego zatrudnionego na stanowisku urzędniczym wygasa w razie odmowy złożenia ślubowania.

Pierwszeństwo udzielenia urlopu wypoczynkowego

Jedną z podstawowych zasad Kodeksu pracy jest prawo pracownika do odpoczynku. Oznacza to, że pracownik powinien wykorzystać urlop wypoczynkowy w naturze. Przepis art. 152 § 2 k.p. stanowi, iż pracownik nie może zrzec się prawa do urlopu. Zatem prawo to trzeba rozumieć jako prawo do wypoczynku, a nie do ekwiwalentu za wypoczynek. Do dnia zakończenia stosunku pracy Kodeks pracy nie przewiduje możliwości zamiany urlopu wypoczynkowego na ekwiwalent za niewykorzystany urlop. To wyłącznie do pracodawcy należy takie zorganizowanie przebiegu pracy, by pracownicy w termiach przewidzianych przepisami prawa wykorzystywali przysługujące im urlopy wypoczynkowe. Zdaniem przedstawicieli doktryny „(…) urlop musi być udzielony pracownikowi w naturze. Wypłata ekwiwalentu pieniężnego w miejsce urlopu udzielonego w postaci płatnego zwolnienia od wykonywania pracy jest dopuszczalna tylko w sytuacjach przewidzianych prawem. Jest zatem sprzeczna z prawem i nieważna (art. 58 k.c. w zw. z art. 300 k.p.) umowa pracownika z pracodawcą, której przedmiotem jest tzw. sprzedaż urlopu. Polega ona na zobowiązaniu się przez pracownika do niewykorzystania urlopu w naturze oraz zobowiązaniu się pracodawcy do zapłaty pracownikowi, poza normalnym wynagrodzeniem, dodatkowo wynagrodzenia za czas niewykorzystanego przez pracownika urlopu. Nieważność tej umowy powoduje, że pracownik nadal ma prawo do urlopu w naturze, a jeżeli zostało mu wypłacone wynagrodzenie za ten «sprzedany» urlop, to pracodawca może dochodzić jego zwrotu w warunkach określonych w prawie cywilnym (art. 405 i nast. k.c. dotyczące bezpodstawnego wzbogacenia)” (por. K. Jaśkowski, E. Maniewska, Kodeks pracy. Komentarz. Ustawy towarzyszące z orzecznictwem. Europejskie prawo pracy z orzecznictwem, Tom I, 2007 r., wyd. VI).

Ogólne zasady przyznawania ekwiwalentu za pracę