STYCZEŃ 2012

Wspieranie rozwoju mowy dzieci przedszkolnych

Opracowała: Maria Antonina Nowak-Czerwińska, logopeda w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Kutnie

Wiek przedszkolny to okres dynamicznego rozwoju mowy dziecka. W tym czasie (między trzecim a szóstym rokiem życia) ma miejsce kolejny etap kształtowania się mowy, nazywany okresem swoistej mowy dziecięcej, kiedy to mamy do czynienia z dynamicznym rozwojem słownictwa. Jest to także okres doskonalenia artykulacji i rozwijania mowy pod względem gramatycznym, dzięki czemu dzieci tworzą coraz bardziej rozbudowane zdania.

Zadania nauczycieli przedszkola

Jednym z naczelnych zadań nauczycieli dzieci przedszkolnych jest wspieranie rozwoju mowy. Aby mogło ono być prawidłowo poprowadzone, potrzebna jest umiejętność oceny stanu mowy we wszystkich jej aspektach oraz nienaganna dykcja i artykulacja nauczyciela, którego mowa powinna być wzorcem dla dzieci. Jeśli chodzi o ocenę stanu mowy dzieci, należy skorzystać z pomocy logopedy przedszkolnego. Nie zawsze jednak jest taka możliwość, wobec tego nauczyciele powinni, ale też i niejednokrotnie chcą, umieć obserwować mowę swoich podopiecznych. Powinni również wiedzieć, w jakich wypadkach należy dziecko skierować do specjalisty.

Aspekty mowy dziecka

Jeśli chodzi o aspekty mowy, jakie należy brać pod uwagę w trakcie obserwacji, jak i potem podczas codziennej pracy z grupą dzieci, to są nimi przede wszystkim:

• umiejętność komunikowania się z otoczeniem (budowanie zdań, zadawanie pytań itp.),
• artykulacja, czyli wymowa głosek w wyrazach i zdaniach,
• oddech i fonacja,
• sprawność aparatu mownego (warg, języka, podniebienia i żuchwy),
• wrażliwość, uwaga i pamięć słuchowa, co stanowi w ogromnym stopniu podstawę rozwoju słuchu fonematycznego.

Trzeba pamiętać, że mowa dziecka rozwija się wraz z rozwojem sprawności narządów mowy. Najsilniej jest związana z rozwojem i usprawnianiem czynności gryzienia, żucia i połykania. Najpierw pojawia się ssanie (wówczas język pracuje na ogół przednią i środkową częścią języka, ale czubek i korona języka znajdują się przy siekaczach), potem gryzienie, żucie i połykanie. Na koniec, kiedy połykanie jest prawidłowe, język potrafi unieść się ku dziąsłom i przyjąć pozycję tzw. „łyżeczki”. Poniżej w przekrojach rentgenograficznych można zobaczyć, jak te układy języka mają się do rozwoju artykulacji poszczególnych głosek. Głoska ś reprezentuje w przybliżeniu cały szereg ciszący (ś, ź, ć, dź), głoska s – cały szereg syczący (s, z, c, dz) i w końcu głoska sz cały szereg szumiący (sz, ż, cz, dż).

               głoska ś                        głoska s                        głoska sz

Głoski ciszące artykułowane są grzbietem języka. Taka artykulacja u dzieci może utrzymywać się do końca trzeciego roku życia. Dziecko trzyletnie powinno już wypowiadać głoski syczące, gdyż język zaczyna funkcjonować w sposób bardziej dokładny, a jego ruchy są znacznie lepiej zróżnicowane i w końcu dzieci czteroletnie zaczynają unosić język ku dziąsłom. Wówczas pojawiają się głoski szeregu szumiącego. Analogicznie przedstawia się proces rozwoju głoski r. Część dzieci dość długo nie wypowiada ani głoski r, ani l. Najczęściej zastępuje je przez głoskę j. Ta ostatnia głoska artykułowana jest grzbietem języka. Jeśli dziecko osiągnie odpowiednią sprawność języka tak, by móc unieść go ku dziąsłom, to wówczas pojawia się głoska l. Dziecko trzyletnie powinno wypowiadać prawidłowe l. Zwykle pomiędzy czwartym i piątym rokiem życia pojawia się prawidłowo brzmiąca głoska r.

Takie dosyć powierzchowne przypomnienie przebiegu rozwoju artykulacji pozwala na uzmysłowienie sobie, w jaki sposób należy obserwować wymowę dziecka. Trzeba też pamiętać, że w najmłodszej grupie przedszkolnej nie możemy oczekiwać poprawnej wymowy wszystkich głosek. Jest spory odsetek dzieci, które mówią już w wieku trzech lat poprawnie, ale też spotkamy dzieci, których wymowa jest znacznie opóźniona. Oprócz tego, że często jeszcze nie potrafią poprawnie budować zdań, nie mówią one jeszcze k i g, nie mówią f i w, często ubezdźwięczniają. Dlatego też należy w trakcie zabaw dokładnie przysłuchiwać się wymowie wszystkich ww. głosek. Zwykle każda z nich zastępowana jest przez inną głoskę (np. k przez t: koło – toło, g przez d: gołębie – dołębie, f przez ch: fajka – chajka). Wszystkie omawiane głoski mogą podlegać różnym zniekształceniom (seplenienie międzyzębowe, boczne, reranie języczkowe, policzkowe, ubezdźwięcznianie itp.). W takim wypadku koniecznie trzeba skierować dziecko do logopedy.

Obserwacja mowy dzieci dotyczyć powinna także płynności mowy. W okresie przedszkolnym obserwować można rozwojową niepłynność mowy, która często mylona jest z jąkaniem