STAN PRAWNY NA 7 LIPCA 2026

Prawne unormowania zagadnień związanych z zastępstwami za nieobecnych nauczycieli znajdują się w Karcie nauczyciela (art. 10, art. 30 i art. 35). Przepisy te definiują jednak jedynie pojęcie zastępstwa, sposób zatrudniania i płatności, nie określają natomiast sposobu przydzielania godzin doraźnych zastępstw poszczególnym nauczycielom. W tej kwestii dyrektor placówki ma niemal pełną dowolność i stąd wynika tak wiele nieporozumień i nieprawidłowości.

Zastępstwa możemy podzielić na stałe i doraźne – według kryterium czasu ich trwania. W zależności od długotrwałości nieobecności nauczyciela dyrektor podejmuje odpowiednie decyzje. Gdy trwa ona dłużej, konieczne są zastępstwa stałe. Zgodnie z art. 10 ust. 7 KN w przypadku zaistnienia potrzeby zastępstwa za nieobecnego nauczyciela, także w trakcie roku szkolnego, stosunek pracy z nauczycielem początkującym, nauczycielem mianowanym lub nauczycielem dyplomowanym nawiązuje się na podstawie umowy o pracę na czas określony.

Z życia szkoły

W placówkach oświatowych często zdarzają się sytuacje, w których jeszcze przed rozpoczęciem roku szkolnego dyrektor wie, że nauczyciel będzie nieobecny przez dłuższy czas, np. z powodu rocznego urlopu dla poratowania zdrowia, urlopu macierzyńskiego czy wychowawczego. Wówczas można zatrudnić innego pracownika w zastępstwie na cały okres przewidywanej nieobecności nauczyciela.

Zdarzają się również sytuacje, w których nauczyciel zmuszony jest do dłuższej nieobecności, np. na skutek przeżytego wypadku lub ciężkiej choroby wymagającej długotrwałego leczenia. Wówczas można zatrudnić innego nauczyciela w zastępstwie, także w trakcie roku szkolnego.

Zastępstwo w formie godzin ponadwymiarowych

Jeżeli nauczyciel z powodu np. długotrwałej choroby będzie nieobecny w pracy przez dłuższy czas, dyrektor placówki może rozważyć przydzielenie jego godzin jako godzin ponadwymiarowych innym nauczycielom uczącym tego samego przedmiotu. Jeśli w szkole jest wielu nauczycieli tego przedmiotu i otrzymają po kilka godzin dodatkowych na czas nieobecności nauczyciela, nie będzie potrzeby zatrudniania kolejnego pracownika na stosunkowo krótki czas określony. Jeśli jednak w placówce zatrudnionych jest dwóch nauczycieli danego przedmiotu, zachodziłaby konieczność obciążenia podwójną liczbą godzin jednego z nich – w tej sytuacji należy zatrudnić nauczyciela na zastępstwo.

Zastępstwa doraźne

Najczęściej jednak w szkołach mamy do czynienia z zastępstwami doraźnymi, gdyż zastępstwo zazwyczaj dotyczy sytuacji krótkich nieobecności nauczycieli. Przeważnie wynikają one z chorób i nieszczęśliwych zdarzeń, które uniemożliwiają pracę przez kilka czy kilkanaście dni. Wówczas konieczne są zastępstwa doraźne.

Zgodnie z art. 35 ust. 2a KN przez godzinę doraźnego zastępstwa rozumie się przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin, której realizacja następuje w zastępstwie nieobecnego nauczyciela.

Znaczenie właściwej organizacji zastępstw

W każdej sytuacji, gdy nauczyciel zgłasza swoją nieobecność w pracy, dyrektor placówki lub jego zastępca musi podjąć czynności związane z zapewnieniem opieki wychowankom, z którymi nauczyciel miał zaplanowane zajęcia w dni nieobecności. Uczniowie nie mogą bowiem pozostać bez opieki osoby dorosłej. Szkoła to miejsce pobierania nauki, ale podstawowym obowiązkiem dyrektora oraz nauczycieli jest zapewnienie bezpieczeństwa dzieciom i młodzieży.

Ważne!
Większość wypadków, bójek, stosowania przemocy fizycznej i psychicznej wśród uczniów ma miejsce wtedy, gdy pozostają bez opieki nauczycieli. Nie wolno więc dopuszczać do zaistnienia sytuacji, w której pracownik nie przychodzi do pracy i nie zgłasza swojej nieobecności, nikt nie wyznacza zastępstwa, a uczniowie spędzają czas w salach bez jakiejkolwiek opieki.

Aby zapobiec takim przypadkom, w placówce powinna istnieć procedura organizacji zastępstw. Jednocześnie dyrektor musi uświadomić nauczycielom, jak ważna jest właściwa organizacja zastępstw i jakie konsekwencje może przynieść jej brak.

Dyrektor i nauczyciele muszą rozumieć, jak ważne jest, aby uczniowie nie pozostawali bez opieki, jak wielka jest ich odpowiedzialność za bezpieczeństwo uczniów i jak poważne mogą być konsekwencje, gdy dojdzie do nieszczęścia. Każdy z nas słyszał wstrząsające historie dzieci, które, szykanowane przez kolegów, poniżane, bite, ośmieszane, rozbierane w obecności klasy, nie wytrzymały napięcia i popełniły samobójstwo. Dzieci i młodzież potrafią być bezwzględne, sceny poniżenia zazwyczaj są nagrywane i rozpowszechniane, stając się torturami nie do zniesienia dla ich ofiar. Praktycznie we wszystkich takich sytuacjach okazuje się, że doszło do nich wtedy, gdy klasa pozostawała bez nadzoru.

Wszyscy nauczyciele powinni zdawać sobie sprawę, że po takich zdarzeniach zostaną zapytani o to, dlaczego młodzież pozostała bez opieki, gdzie w tym czasie był nauczyciel, kto powinien być w sali z młodzieżą i dlaczego go nie było. Dlatego w szkole kwestiom organizacji zastępstw powinno się poświęcić szczególnie dużo uwagi.

Najważniejsze zasady

1. Każdy nauczyciel powinien powiadomić o swojej nieobecności jak najszybciej od powzięcia takiej informacji, aby umożliwić dyrektorowi zorganizowanie zastępstw.